भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 876, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 876

कुर्मवन्तम्-इति वा, अर्चनीयम्-इति वा, पूजनीयम् इति वा अहरत्, यं दूतो देवानां विवस्वतः 'आदि- त्यात्। 'विवस्वान् विवासनवान्। प्रेरितवतः पराग- ताद् वा। अस्य अग्नेर्वैश्वानरस्य मातरिश्वानम् आहर्त्तारम्-आह। 'मातरिश्वा' वायुः मातरि अन्तरिक्षे श्वसिति मातरि आश्वनिति इति वा । अथ एनम् एताभ्याम् सर्वाणि स्थानानि अभ्या- पादं स्तौति ॥ ४ (२६) ॥ अर्थः-"अपामुपस्थे" इस ऋचा का भरद्वाज ऋषि और प्रातरनुवाक तथा आश्विन शस्त्र में शस्त्र है। "अपाम्-उपस्थे" (उपस्थाने = महति अन्तरिक्षलोके) जलों के रहने के स्थान बड़े आकाश देश में 'महिषाः' (आ- सीनाः) बैठे हुए (महान्तः इति वा) अथवा बड़े (माध्य- मिकाः देवगणाः) मध्यम लोक के देवगणों ने (तम्) उस को 'अगृभ्णत' (अगृह्णत) ग्रहण किया, 'ऋग्मियम्' (ऋग्म- न्तम् इतिवा) ऋचाओं से स्तुति वाले (अर्चनीयम्-इति वा- पूजनीयम्-इति वा) अथवा अर्चनीय अथवा पूज्य (उस) को "विशः राजानम्"- (इव) जैसे मनुष्य राजाको (उपस्थान करें) 'उपतस्थुः' उपस्थान किया (सत्कृत किया) [किस को ?] (यम्) जिस 'वैश्वानरम्' वैश्वानर 'अग्निम्' अग्नि को 'दूतः' (देवानाम्) देवताओं का दूत 'मातरिश्वा' वायु 'परावतः' (प्रेरितवतः = प्रेरितवरात्) बहुत प्रेरित हुये