भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 884, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 884

हिन्दी निरुक्त ( ११५ ) ७ अ० ७ पा० ६ खं० सकता है- ( कि-कौन इनमें अधिक विद्वान् है; अर्थात्-दोनों ही बहुविज्ञानवान् हैं। यहाँ होतृकर्म के वर्णन से यह अग्नि- प्रधानमन्त्र है, किन्तु सूर्यप्रधान नहीं । “तस्य उत्तरा०” उस अर्थ के अधिक निर्वचन के लिये अगली ऋचा है-॥८(३०)॥ ( खं० ६ ) (निरु०-) “यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्णो३ वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युपयज्जमायन् ब्रा- ह्मणो होतुरवरो निषीदन् ॥” (ऋ०सं०८,४,१२,३) यावन्मात्रम् उषसः प्रत्यक्तं भवति, प्रतिदर्शनम्- इति वा । अस्ति उपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोगः- 'इहेव निधेहि'-इति यथा सुपर्ण्यः सुपतना एता रात्रयः वसते मातरिश्वन् ? ज्योति र्वर्णस्य, ता- वदुपदधाति यज्ञम् आगच्छन् ब्राह्मणो होता अस्य अग्नेर्होतुः अवरो निषीदन् । होतृजपस्तु अनग्निर्वैश्वानरीयो भवति-“देव- सवितरेतं त्वा वृणतेऽग्निं होत्राय सह पित्रा वै- श्वानरेण” इति इममेव अग्निं सवितारमाह सर्व- स्य प्रसवितारं, मध्यमं वा उत्तमं वा पितरम् । यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरुप्यते अयमेव सोऽग्निर्वैश्वानरः, निपातमेव एते उत्तरे ज्योतिषी