निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( १३५ ) ८ अ० १ पा० ३ खं० “ऋषीणां पुत्रो अधिराजएषः” (य०वा०सं०५,४)। इत्यपि निगमो भवति ॥ यथो एतत् - तेषां पुनः पात्रस्य ‘इन्द्रपानम्’ इति भवति इति । भक्तिमात्रं तद् भवति । यथा ‘वायव्यानि’ इति सर्वेषां सोमपात्राणाम् ॥ यथो एतत्- सोमपानेनएनं स्तौति इति । अस्मिन्नपि एतद्- उपपद्यते- “सोमं पिब मन्दसानो गणश्रीभिः (ऋ०सं०४,३, २५, ८) । इत्यपि निगमो भवति ॥ यथो एतत्- “द्रविणोदाः पिबतु द्राविणोदसः” (ऋ०सं०२, ८,१,४) । इति । अस्यैव तद् भवति ॥३ (२) ॥ अर्थः- “अयमेव” यही अग्नि द्रविणोदाः है, यह शाकपूणि आचार्य मानते हैं। क्यों कि- अग्नि के ही सूक्तों में ‘द्रविणोदस्’ शब्द युक्त प्रवाद = स्तुतिएं होती हैं। “देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदाम्” अर्थात् देवता- ओं ने पहिले द्रविणोदा = देवताओं के अर्थ हवीरूप द्रव्यों के देने वाले अग्नि को धारण किया है। यह भी निगम है।