निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 907, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १३६ ) ८ अ० १ पा० ४ खं० स्विष्टकृत् के विकार के श्रवण से अग्नि द्रविणोदस् है, किन्तु इन्द्र नहीं ॥ ३ (२) ॥ ( खं० ४ ) (निरु०-) “मेद्यन्तु ते वह्नयो येभिरीयसेऽरिष- ण्यन्वीलयस्वा वनस्पते । आयूया धृष्णा अभि- गूर्या त्वं नेष्ट्रात्सोमं द्रविणोदः पिब ऋतुभिः ॥” ( ऋ०सं० २,८,१,३ ) ॥ मेद्यन्तु ते वह्नयो वोढारः, यैः यासि अरिष्यन् दृढीभव, आयूय धृष्णो अभिगूर्य त्वं नेष्ट्रीयात् धिष्ण्यात् । ‘धिष्ण्यो’ धिषण्यः । धिषणाभावः । ‘धिषणा’ वाक् । धिषेर्दधात्यर्थे । धीसादिनी इति वा । धीसानिनी इति वा । ‘वनस्पते’ इति एनम्-आह । एष हि वनानां पाता वा । पालयिता वा । ‘वनं’ वनोते । “पिब ऋतुभिः” कालैः ॥४(३)॥ इति अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥८,१॥ अर्थः-जैसे यहां ऋतुयागों में-“मेद्यन्तु ते वह्नयः” [ ऋ०सं ०२,८,१,३ ] यह ऋचा है । यह गृत्समद ऋषि की है। इसका जगती छन्द और ऋतु देवता है ।