भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 907, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 907

हिन्दी निरुक्त ( १३६ ) ८ अ० १ पा० ४ खं० स्विष्टकृत् के विकार के श्रवण से अग्नि द्रविणोदस् है, किन्तु इन्द्र नहीं ॥ ३ (२) ॥ ( खं० ४ ) (निरु०-) “मेद्यन्तु ते वह्नयो येभिरीयसेऽरिष- ण्यन्वीलयस्वा वनस्पते । आयूया धृष्णा अभि- गूर्या त्वं नेष्ट्रात्सोमं द्रविणोदः पिब ऋतुभिः ॥” ( ऋ०सं० २,८,१,३ ) ॥ मेद्यन्तु ते वह्नयो वोढारः, यैः यासि अरिष्यन् दृढीभव, आयूय धृष्णो अभिगूर्य त्वं नेष्ट्रीयात् धिष्ण्यात् । ‘धिष्ण्यो’ धिषण्यः । धिषणाभावः । ‘धिषणा’ वाक् । धिषेर्दधात्यर्थे । धीसादिनी इति वा । धीसानिनी इति वा । ‘वनस्पते’ इति एनम्-आह । एष हि वनानां पाता वा । पालयिता वा । ‘वनं’ वनोते । “पिब ऋतुभिः” कालैः ॥४(३)॥ इति अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥८,१॥ अर्थः-जैसे यहां ऋतुयागों में-“मेद्यन्तु ते वह्नयः” [ ऋ०सं ०२,८,१,३ ] यह ऋचा है । यह गृत्समद ऋषि की है। इसका जगती छन्द और ऋतु देवता है ।