निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 929, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १६२ ) ८ अ० २ पा० ८ खं कोई वर्ण (रंग) प्रतीत नही होता । 'अव्यक्तवर्णा' शब्द से 'अ' के बदले में 'न' और 'क्त' ये दो अक्षर लेकर 'नक्ता' शब्द बना है। यहां ऐसे ही संक्षेप होते है । उन दोनों की यह ऋचा है—॥ ७(१०)॥ (सं० ८) (निरु०) "आसुष्वयन्ती यजते उपाके उषासा- नक्ता सदतां नियौनौ । दिव्ये योषणे बृहती सु- रुक्मे अधिश्रियं शुक्रपिशं दधाने ॥" [ ऋ० सं० ८, ६, ९, १ ] सेष्मीयमाणे इति वा । सुष्वपन्त्यौ इति वा । सीदताम्-इति वा । न्यासीदताम् इति वा । यज्जिये उपक्रान्ते, दिव्ये योषणे बृहत्यौ महत्यौ सुरुक्मे सुरोचने । अधिद्धाने शुक्रपेशासं श्रियम् । 'शुक्रम्' शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । 'पिश' इति रूपनाम । पिंशतेः । विपिशितं भवति । 'दैव्या होतारा' देव्यौ होतारौ। अयंच अग्निः, असौ च मध्यमः । तयोः- एषा भवति ॥ ८ (११) ॥ अर्थ :- "आसुष्वयन्ती" 'सुष्वयन्ती' (सेष्मीयमाणे इति वा, सुष्वपन्त्यौ इति वा) आपस में दोनों मुसकिराती