भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 929, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 929

हिन्दी निरुक्त ( १६२ ) ८ अ० २ पा० ८ खं कोई वर्ण (रंग) प्रतीत नही होता । 'अव्यक्तवर्णा' शब्द से 'अ' के बदले में 'न' और 'क्त' ये दो अक्षर लेकर 'नक्ता' शब्द बना है। यहां ऐसे ही संक्षेप होते है । उन दोनों की यह ऋचा है—॥ ७(१०)॥ (सं० ८) (निरु०) "आसुष्वयन्ती यजते उपाके उषासा- नक्ता सदतां नियौनौ । दिव्ये योषणे बृहती सु- रुक्मे अधिश्रियं शुक्रपिशं दधाने ॥" [ ऋ० सं० ८, ६, ९, १ ] सेष्मीयमाणे इति वा । सुष्वपन्त्यौ इति वा । सीदताम्-इति वा । न्यासीदताम् इति वा । यज्जिये उपक्रान्ते, दिव्ये योषणे बृहत्यौ महत्यौ सुरुक्मे सुरोचने । अधिद्धाने शुक्रपेशासं श्रियम् । 'शुक्रम्' शोचतेर्ज्वलतिकर्मणः । 'पिश' इति रूपनाम । पिंशतेः । विपिशितं भवति । 'दैव्या होतारा' देव्यौ होतारौ। अयंच अग्निः, असौ च मध्यमः । तयोः- एषा भवति ॥ ८ (११) ॥ अर्थ :- "आसुष्वयन्ती" 'सुष्वयन्ती' (सेष्मीयमाणे इति वा, सुष्वपन्त्यौ इति वा) आपस में दोनों मुसकिराती