निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २०३ ) ६ अ० १ पा० २ खं० (खं० २) निरु०- "अश्वो वोळ्हा सुखं रथं हसनामुप- मन्त्रणः । शेपो रोमण्वन्तौ भेदौ वारिन्मण्डूक इच्छतीन्द्रायेन्दो परिस्रव ॥" [अ०७ अ०५ व२५] ॥ अश्वो वोळ्हा सुखं वोळ्हा रथं वोढा । 'सुखम्' इति कल्याणनाम । कल्याणं पुण्यं सुहितं भवति । सुहितं गम्य (मय) ति इतिवा हसै िसि ता वा । [पातावा । पालयितावा ।] शेपम्- ऋच्छति- इति । 'वारि' वारयति । "मानो" व्याख्यातः ॥ तस्य- एषा (अपरा) भवति ॥२॥ (खं० ३) "मानो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र ऋभुक्षा मरुतः परिख्यन् । यद्वाजिनो देवजातस्य सप्तेः प्रवक्ष्यामो विदथे वीर्याणि ॥" [ऋ० सं०२,३,७,१]॥ यद् वाजिनो दैवै र्जातस्य 'सप्तेः' सरणस्य प्रव- क्ष्यामो यज्ञे 'विदथे' वीर्याणि, मानः त्वं मित्रश्च वरुणश्च अर्यमाच 'आयु'श्च वायुः अयनःइन्द्रश्च उरुक्षयणः । ऋभूणां राजा- इतिवा । मरुतश्च परिख्यन् ॥