भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 989, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 989

हिन्दी निरुक्त (२२३) ६ अ० १ पा० १० खं० वा । सिन्धौ अधिनिवसतः भावयव्यस्य राज्ञः यः मे सहस्रं निरमिमीत सवान् अतूर्त्तो राजा । अतूर्णः इति वा। अत्वरमाणः इति वा । प्रशंसां इच्छमानः ॥१०॥ इति नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥९,१॥ अर्थः- "अमन्दान्स्तोमान् "दान से संतुष्ट होकर कक्षीवान् ऋषि कहता है - (अहम्) मैं (तस्य) उस 'सिन्धौ-अधि' सिन्धु नदी के ऊपर (समीप) 'क्षितयः' (निवसतः) बसने वाले 'भाव्यस्य' (भाव- यव्यस्यराज्ञः)भावयव्य राजा के 'मनीषा' (मनीषया = मन- सः ईषया = स्तुत्या = प्रज्ञया वा) मनकी प्रेरित या प्रेरणा की हुई स्तुति से अथवा बुद्धि से 'अमन्दान्' (अबालिशान् ) अनल्पान् वा ) जो मूर्खों के योग्य नहीं , ऐसे अथवा बहुत घने 'स्तोमान्' स्तोमों को = स्तुतियों को 'प्रभरे' ( प्रहरे = उच्चारये ) उच्चारण करता हूं । 'यः' ( राजा ) जिस राजा ने 'अतूर्त्तः' (अतूर्णः इतिवा अत्वरमाणः इति वा)बिना वेग के या बिना घबराहट के 'श्रवः ( प्रशंसां ) इच्छमानः' अपनी प्रशंसा = अटल कीर्त्तिको इच्छा करते हुये ने 'मे' मेरे 'सह- स्त्रं' हजार 'सवान्' यज्ञों को 'प्रमिमीत' (निरमिमीत) सिद्ध किया है- बहुत यज्ञों के उपकरण = सामान दिये हैं ॥ 'बाल' क्यों ? वह बलवर्त्ती = बल में रहने वाला होता है । अथवा भर्त्तव्य (पालने योग्य) होता है । अथवा अम्बा (माता) इस के लिये अलम् या पर्याप्त(बस) होती है, उससे