भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 997, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 997

हिन्दी निरुक्त ( २३१ ) ६ अ० २ पा० ४ खं० अर्थः- “उपश्वासय” यहां से सब ये युद्धोपकरण की ऋचायें हैं । भारद्वाज ऋषि है । 'दुन्दुभे,' हे दुन्दुभे ! (त्वम् तु 'पृथिवीम्' सारी पृथ्वी को 'उत' और 'द्याम्' द्युलोक को उपश्वासय अपने शब्द से पूरण करदे । जिससे कि- 'विष्ठितम्' स्थावर और 'जगत्, जङ्गम ·ते' तेरे 'पुरुत्रा' बहुधा (घोषम्) शब्दको 'मनुताम् [मन्य- ताम्] माने । 'सः' सो तू 'इन्द्रेण' इन्द्र के साथ 'देवैः' ( च ) और देवताओं के साथ 'सजूः' (सहजोषणाः) प्रीति युक्त होता हुआ 'दूरात् दवीयः' ( दूराद् दूरतरम् ) दूर से भी बहुत दूर 'शत्रून्' शत्रुओं को 'अपसेध' हटादे, जिससे कि वे फिर न आवे । (यह हम तुम से चाहते हैं) ॥ 'इषुधि' (ह) क्या ? इषुओं का निधि- बाणों का कोश = रखने का घर । “तस्य” उस बाणोंके घरकी स्तुतिकी यह ऋचाहै ॥१(१३) ( खं०४ ) निरु० - “बह्वीनां पिता बहुरस्य पुत्र श्चिश्चा कृणोति समनावगत्य । इषुधिः सङ्काः पृतनाश्च सर्वाः पृष्ठे निनद्धो जयति प्रसूतः ॥” (ऋ० सं० ५, १, १९, ५) ।' बहूनां पिता, बहुः अस्य पुत्रः इति इषूनभि- प्रेत्य प्रस्मयतेइव अपाव्रियमाणः। शब्दानुकरणवा। 'सङ्काः' सचेतः । सम्पूर्वाद् वा किरतेः । '• पृष्ठे निनद्धो जयति प्रसूतः ”- इति व्या- ख्यातम् ॥