भारतकोश
नीति शतक (भर्तृहरि - डॉ. राकेश शास्त्री हिन्दी व्याख्या सहित)

नीति शतक (भर्तृहरि - डॉ. राकेश शास्त्री हिन्दी व्याख्या सहित)

Niti Shataka of Bhartrihari Hindi

महाराज भर्तृहरि द्वारा

स्रोत: Neeti Shataka with Sanskrit Shlokas, Anvaya & Hindi Commentary by Dr. Rakesh Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished194 पृष्ठ

पृष्ठ 103, कुल 194 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 103

नीतिशतकम् ८१

रोकते हैं, दुर्जन स्वभाव के लोगों के साथ नहीं रहते हैं। इस प्रकार के श्रेष्ठ लोगों अर्थात् महापुरुषों का मैं आदर करता हूँ और उन्हें नमन करता हूँ।

विशेष- १. महापुरुषों के गुणों का संक्षेप में उल्लेख किया गया है। २. प्रस्तुत श्लोक के आधार पर भर्तृहरि के लिए कहा जा सकता है कि वे शिव के उपासक थे। ३. शार्दूलविक्रीडित छन्द का प्रयोग हुआ है, लक्षण इस प्रकार है— सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्। ४. उदात्त अलंकार का प्रयोग हुआ है।

व्याकरणात्मक टिप्पणी- १. सज्जनानां सङ्गमे सज्जनसङ्गमे २. सम् + √गम् + अप् = सङ्गमः, तस्मिन् सङ्गमे ३. √वाञ्छ् + अ + टाप् = वाञ्छा ४. परस्य गुणे परगुणे (षष्ठी तत्पुरुष) ५. √प्रीञ् (प्रीणने) + क्तिन् = प्रीतिः (स्त्रीलिंग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन) ६. वि + √अस् + ल्युट् (नपुं, प्रथमा विभक्ति, एकवचन) = व्यसनम् ७. √रम् + क्तिन् (स्त्रीलिंग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन) = रतिः ८. अप + √वद् + घञ् = अपवादः ९. √भी + अच् (नपुं, प्रथमा विभक्ति, एकवचन) = भयम् १०. शूल + इनि = शूलिन् (सप्तमी विभक्ति, एकवचन) शूलिनि ११. √भज् + क्तिन् = भक्तिः (स्त्रीलिंग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन) १२. आत्मनः दमने आत्मदमने (षष्ठी तत्पुरुष) १३. √शक् + क्तिन् (स्त्रीलिंग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन) १४. संसर्गस्य मुक्तिः = संसर्गमुक्तिः (षष्ठी तत्पुरुष) १५. लोक + अप + √वद् + घञ् = लोकापवादः तस्मात्— लोकापवादात् १६. √मुच् + क्तिन् = मुक्तिः

विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा,
सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ,
प्रकृति सिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥६२॥

अन्वय- विपदि धैर्यम्, अभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता, युधि विक्रमः, यशसि च अभिरुचिः, अथ श्रुतौ व्यसनम्, इदम् हि महात्मनाम् प्रकृतिसिद्धम्।