नीति शतक (भर्तृहरि - डॉ. राकेश शास्त्री हिन्दी व्याख्या सहित)

१०४	श्रीभर्तृहरिविरचितम्

विशेष- १. दूध में उबाल कम करने के लिए, अग्नि बुझाने हेतु उसपर पानी डाला जाता है। (यह आधुनिक– गैस के युग की बात नहीं है)।
२. फिर भी यदि दूध का उबाल नहीं रुकता तो दूध में ही पानी के छींटे डाले जाते हैं।
३. दूध और जल की स्वाभाविक क्रिया में प्राणाहूत की सम्भावना के कारण उत्प्रेक्षालंकार, लक्षण इस प्रकार है–

सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्।

४. शार्दूलविक्रीडित छन्द, लक्षण इस प्रकार है–

सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्।

व्याकरणात्मक टिप्पणी–
१. अव + √ईक्ष् + ल्यप् = अवेक्ष्य
२. गम् + तुमुन् = गन्तुम्
३. आत्मानम् गतम् आत्मगतम्, तादृशम् उदकम् तस्मै आत्मगतोदकाय
४. क्षीर + उत् + √तप् + घञ् = क्षीरोत्तापः, तम् = क्षीरोत्तापम्
५. √हु + क्त = हुतः
६. √पू + ण्वुल् = पावकः तम्, पावकम्
७. √युज् + क्त = युक्तः तम्, युक्तम्
८. मित्र + अण् + ङीप् = मैत्री
९. √शम् + णिच् + तिप् (लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन) शाम्यति
१०. मित्रस्य आपदम् मित्रापदम् (षष्ठी तत्पुरुष)
११. क्षीरेण + आत्मगत + उदकाय (दीर्घ - अकः सवर्णे दीर्घः, गुण - आद् गुणः अ + उ = ओ)
१२. पुनः + तु + ईदृशी (विसर्जनीयस्य सः, इकोयणचि)
१३. ते + अखिलाः (एङः पदान्तादति)

इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीय द्विषां,
इतश्च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते।
इतश्च वडवानलः सह समस्तसंवर्तकैः,
अहो विततमूर्जितं भरसहं च सिन्धोर्वपुः॥८०॥

अन्वय- इतः केशवः स्वपिति, इतः तदीय द्विषाम् कुलम् (स्वपिति), इतः च शरणार्थिनाम् शिखरिणाम् गणाः शेरते। इतः च समस्त संवर्तकैः सह वडवानलः (स्वपिति), अहो सिन्धो वपुः (कीदृशम्) विततम्, ऊर्जितम् भरसहम् च अस्ति।