नीति शतक (भर्तृहरि - डॉ. राकेश शास्त्री हिन्दी व्याख्या सहित)
Niti Shataka of Bhartrihari Hindi
महाराज भर्तृहरि द्वारा
स्रोत: Neeti Shataka with Sanskrit Shlokas, Anvaya & Hindi Commentary by Dr. Rakesh Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 147, कुल 194 में से
संदर्भ में पढ़ेंनीतिशतकम् १२५
विशेष- १. चातक के विषय में प्रसिद्ध है कि वह केवल वर्षा के जल को ही पीता है।
२. प्रत्येक धनवान् के सामने दीनतापूर्ण व्यवहार याचक के लिए उचित नहीं है।
३. प्रसिद्धि है, 'जो गरजते हैं, बरसते नहीं हैं'।
४. प्रस्तुत श्लोक में अन्योक्ति के माध्यम से धनवानों की मानसिकता का प्रतिपादन किया गया है।
५. शार्दूलविक्रीडित छन्द का प्रयोग है लक्षण इस प्रकार है—
सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्।
६. काव्यलिंग अलंकार का प्रयोग हुआ है।
व्याकरणात्मक टिप्पणी-
१. अवधानेन सहितम् सावधानम्, सावधानम् मनः सावधानमनः, तेन - सावधानमनसा
२. अम्भस् + √दा + क, अम्भांसि ददति इति अम्भोदाः
३. वसु + √धा + क + टाप्, वसुधा, ताम् वसुधाम्
४. √आर्द्र + णिच् + झि (लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन) आर्द्रयन्ति
५. पुर + तस् = पुरतः
६. न + एतादृशाः (वृद्धि, वृद्धिरेचि) नैतादृशाः
७. पुरतः + मा (विसर्ग, हशि च) पुरतो मा
८. केचित् + वृष्टिभिः + आर्द्रयन्ति (झलां जशोऽन्ते, ससजुषो रुः)
९. केचित् + वृथा (व्यञ्जन - झलां जशोऽन्ते)
१०. √दृश् + सिप् (लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन) पश्यसि
११. √अस् + झि (लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन) सन्ति
दैव-पद्धतिः
नेता यस्य बृहस्पतिः प्रहरणं वज्रं सुराः सैनिकाः,
स्वर्गो दुर्गमनुग्रहः किल हरेरैरावतो वारणः।
इत्यैश्वर्यबलान्वितोऽपि बलभिद् भग्नः परैः सङ्गरे,
तद् व्यक्तं वरमेव दैवशरणं धिग् धिग् वृथा पौरुषम्॥९६॥
अन्वय- बृहस्पति यस्य नेता, वज्रम् प्रहरणम्, सुराः सैनिकाः, स्वर्गः दुर्गम्, हरेः अनुग्रहः, ऐरावतः वारणः इति, ऐश्वर्यबलान्वितः अपि बलभित् संगरे परैः भग्नः। तत् व्यक्तम्, दैवशरणम् एव वरम्, धिक् धिक् वृथा पौरुषम्।