न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तवके ] अपूर्व्वस्य चेतनधर्मत्वाक्षेपः । १६६ तेषामसत्त्वात् । तथा च निरतिशयाश्चेतनाः साधारणानि भूतानीति न भुक्तिनि- यम उपपद्यते ॥ १३ ॥ एतेन साङ्ख्यमतमपास्तम् । एवं हि तत्, अकारणमकार्य्यः कूटस्थचैतन्यस्वरूपः पुरुषः । बोधनी । बुद्ध्याद्यभावेन बुद्ध्यादिभिः शरीरनियमः, तेन नियतेषु शरीरादिषु बुद्ध्यादयोऽस्य भवन्ति, तैश्च तन्नियम इति इतरेतराश्रयप्रसङ्गादात्मसमवेतमपूर्व्वमेव नियामकमाङ्गीकर्त्तव्यं, तदनङ्गीकारे नियमानुपपत्तिमुपसंहरति-तथा च इति । चेतनानामतिशयो नाङ्गीकृतः सातिशयान्यपि भूतानि साधारणानि न शरीरादेः पूर्व्वं बुद्ध्यादयः सन्ति । तस्मान्न शक्तिनियम उपपद्यते । अत्र प्रयोगः- भोक्तुः स्वगुणोत्पादिताः शरीरादयः, कार्य्यत्वे सति तद्भोगसाधनत्वात्, स्रगादिवत् । न च बुद्ध्यादिभिः सिद्धसाध्यता शरीराद्युत्पत्तेः प्राक् तदभावादिति ॥ १३ ॥ एतेन-इति । भोक्तृसमवेतमेवापूर्वं भोगाङ्गिष्यच्छति नान्यसमवेतमिति प्रतिपादनेनेत्यर्थः । कथं निरस्तमिति दर्शयितुं तन्मतमेव तावदुपन्स्यस्यति-एवं हि तत्-इति । तन्मते हि पुरुषो न किञ्चित् करोति न केन चित् क्रियते । यथाहुः- ‘न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः’ (सां० का० ३) इति । कूटस्थचैतन्यस्वरूप इति । कूटस्थम्= अपरिणामि चैतन्यमेव स्वरूपं यस्य स तथोक्तः तदप्याहुः ‘तद्विपरीतस्तथा च पुमान्’ (सां०का० ११) इति । अत्र चकारोऽप्यर्थः । व्यक्ताव्यक्ताभ्यामनेकत्वाकार्य्यत्वे साधर्म्येऽपि निर्गुणत्वचैतन्यादिभिस्ता- प्रकाशः । संस्काराजन्यत्वेन पक्षविशेषणाद्वेति भावः ॥ १३ ॥ ननु चेतने न भोगो नाप्यदृष्टम् । तस्य कूटस्थत्वात्, किन्तु बुद्धाविति चेतनधर्मस्य निया- मकत्वमयुक्तमिति सांख्यमतं दूषयति । एतेनेति ! चेतनेऽपूर्वानाधाने साधारणविग्रहवत्त्वप्रसङ्गेनेत्यर्थः । शिष्यहितैषितया तन्मतं प्रपञ्चयति- एवं हीति । अकारणमित्यनेन प्रकृतेर्भेदः । अकार्य्य इत्यनेन चरमपरिणतिघटादेर्भेदः । ननु बुद्ध्याद्यकारणत्वे तस्य तत्र मानाभाव इत्यत आह । कूटस्थेति । अकारणत्वादेव कूटस्थो- ऽनित्यधर्मोनाश्रयः, कार्यत्वाभावान्न स्वरूपतो नाशः । अकारणत्वाच्च कार्यकारणयोस्तादात्म्यात् तदात्मतयापि न नाशः । अत एवापूर्व्वं न तस्य गुणः । चैतन्यस्वरूपत्वमपि धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यात् कूटस्थत्वेन चैतन्येन निरूप्यत इति न तत्र मानाभाव इत्यर्थः । बुद्धिगतचैतन्याभिमानान्यथा- प्रकाशिका । तथापि भोगजनकस्यैव शरीरजनकत्वमित्यभिप्राायेणेदम् । यद्यपि धर्मिकल्पनादिति न्यायेन भोगज- नकत्वं तस्यैव कल्पयितुमर्हम् । तथापि संस्कारस्य स्मृतिमात्रजनकत्वमिति न भोगजनकत्वमि- त्याशयः ॥ १३ ॥ कूटस्थत्वादिति । जन्यधर्म्मानाश्नयत्वादित्यर्थः । साधारणेति । यद्यपि बुद्धि- निष्ठापूर्वाधाने भोगसमानाधिकरणमेवादृष्टं नियामकमिति न साधारणविग्रहवत्त्वम् । तथापि बुद्धेर्नित्यत्वेऽमोक्षः, अनित्यत्वे तदुत्पत्तेः प्राङ् नियमाकाभावात् साधारण- विग्रहवत्त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । अकारणत्वाच्चेति । कार्यकारणयोस्तादात्म्यात्तदात्म- तया नाश इत्यपि न, अकारणत्वादित्यन्वयः । अत एव = अकारणत्वादेव । मकरन्दः । नात इति न्यायेन भोगजनकत्वमपि तस्यैव कल्पनाहं, तथापि मानान्तरादप्यदृष्टसिद्धयवष्टम्भेने- दमुक्तमित्येके । संस्कारान्यत्वं गुणविशेषणमित्यन्ये ॥ १३ ॥ साधारणानि भूतानि । कार्यकारणभावभङ्गरूपदोषेण जन्यतामात्रेणापि नियमाभावेन भूतसाधारण्यम् ॥ १३ ॥ २२ न्या० कु०