न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

श्रीगणेशाय नमः॥ न्यायकुसुमाञ्जलौ द्वितीयस्तबकः। तदेवं सामान्यतः सिद्धेऽलौकिके हेतौ तत्साधनेनावश्यं भवितव्यम्। न च तच्छक्यमस्मदादिभिर्द्रष्टुम्। नचादृष्टेन व्यवहारः। ततो लोकोत्तरः सर्वानुभावी सम्भाव्यते। बोधनी। अथ द्वितीयं परिच्छेदमारभमाणस्तन्निराकरणीयामाशङ्कामुत्थापयितुं यथा साधितपूर्वेणापूर्वे- णेश्वरसिद्धिस्तद्दर्शयति —तदेवम्—इति। तदिति वाक्योपक्रमे, एवमित्युक्तप्रकारपरामर्शः, सामान्यतः=सामान्यतो दृष्टेन पूर्वोक्तानुमानेन। अलौकिके हेतौ अदृष्टे सिद्धे कार्यत्वात्तस्य साधनेन ज्योतिष्टोमादिनाऽवश्यं भवितव्यम्। न च तत्साधनमस्मदादिभिः पिहितलोचनैः शक्यदर्शनम्। न च तथाऽदृष्टेन तेनानुष्ठानरूपो व्यवहारः सम्भवति। तस्मादतीन्द्रियार्थसा- क्षात्कारैकक्षमः सर्वोतिशायी कश्चिदस्ति यदुपज्ञोऽयमर्वाचीनानां तद्विषयो व्यवहार इति। प्रकाशः। द्वितीयां विप्रतिपत्तिमुत्थापयितुं भूमिकामारचयति। तदेवमिति। तस्य च जन्यतया तत्कारणयागादिदर्शी कश्चित् स्वीकर्त्तव्य इत्यर्थः। न चेति। यागादिस्वर्गसाधनत्वस्याती- न्द्रियत्वादित्यर्थः। तद्दर्शने दोषमाह। न चेति। व्यवहारश्च यागादिस्वर्गसाधनताबोधक- शब्दरूपः, अदृष्टाधिष्ठानरूपश्च। तदुभयमदृष्टसाक्षात्कारं विना न सम्भवतीत्यस्मदादिविलक्षणः सर्वज्ञः कल्प्यत इत्यर्थः। वेदवाक्यजज्ञानस्य हि प्रामाण्यमनिश्चित्य बहुधनव्ययाऽऽयाससाध्ये यागादौ प्रवृत्तिर्न स्यात्। प्रामाण्यं च गुणजन्यं, गुणश्च शाब्दे ज्ञाने प्रयोगहेतुवाक्यार्थयथार्थ- ज्ञानवत्त्वमिति भावः। प्रकाशिका। तस्य चेति। यागादिजन्यतया तस्य तत्कारणत्वे यागादिदर्शी कश्चित् स्वीकरणीय इत्यर्थः। शब्दरूप इति। शब्दप्रयोगस्यापि व्यवहारविशेषत्वादिति भावः। अदृष्टाधिष्ठानेति। कारणस्या- चेतनस्य चेतनाधिष्ठानं विना कार्याजनकत्वादिति भावः। दुभयमपीति। यद्यपि स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशब्दप्रयोगे नादृष्टज्ञानापेक्षा, एतद्वाक्यार्थस्यादृष्टाघटितत्वात्। तथापि स्वर्गसाधनत प्रतीत्य तादृशवाक्यप्रयोगः, स्वर्गसाधनताप्रतीतिश्चादृष्टद्वारेवाऽऽशुविनाशियागादेरिति भगवतोऽ- दृष्टसाक्षात्कार आवश्यकः, ज्ञानान्तरस्य तत्रासंभवादिति भावः। ननु यागादेः स्वर्गसाधनताबोध- कोऽनादिरेव वेद इति कथमुपदेष्टुरपेक्षेत्याशङ्कयाह। वेदवाक्यजज्ञानेति। तथा चानादित्वे मकरन्दः। तस्य चेति। तस्य जन्यतया तत्कारणं यागादिः स्वीकर्त्तव्यः, ततः स्वर्गसाधनत्वेन तदुपदेशक तथा तथात्वेन तद्दर्शी कश्चित् स्वीकर्त्तव्य इत्यर्थः। तदुभयमिति। यद्यपि तद्विना- ऽपि तादृशरूपो व्यवहारः सम्भवत्येव, तथाऽप्यतीन्द्रियसाक्षात्कारं विनेत्यर्थ इत्येके। तदीय- स्वर्गसाधनतासाक्षात्कारोऽदृष्टविषयतानियत इत्याशयेन तयोरुक्तमित्यन्ये। ज्ञानान्तरस्यासम्भवात् साक्षात्कारं विनेत्युक्तम्। उत्तरग्रन्थमवतारयितुमाह। वेदवाक्यजेति। २७ न्या० कु०