न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

द्वितीयस्तवके ] शब्दानित्यत्वोपपादनम् । २४७ यदीन्द्रियं न सन्निकृष्येत, कथमिव तं गमयेत्। न चोपलब्धोपलभ्यमानाभ्यामेवेन्द्रियं सन्निकृष्यते। इतरेतराश्रयप्रसङ्गात्। तस्मात् सन्निकर्षे सति योग्यत्वाद् भूतलमप्युपलभ्यते, न तु तस्योपलभ्यमान- त्वमभावोपलब्धेरङ्गमिति युक्तमुत्पश्यामः। प्रकृते तु न प्रतियोगिनिरूपणार्थं तदुप- योगः। तस्य संयोगवदाधारानिरूप्यत्वात्। नाऽपि सन्निकर्षार्थं, तदभावस्य साक्षा- दिन्द्रियसन्निकर्षादिति। न चेदेवं, कुत एषा प्रतीतिरिदानीं श्रुतपूर्वः शब्दो नास्तीति। अनुमानादिति चेन्न। शब्दस्यैव पक्षीकरणे हेतोरनाश्रयत्वात्। अनित्यत्वमात्र- · बोधनी । इति । न तावदिन्द्रियेण साक्षात्सन्निकर्षः संयोगः समवायो वाऽभावस्यास्ति । येन भूतलेन विशे- षणविशेष्यभावेन सन्निकर्षोऽस्ति तेनापि यदीन्द्रियं न सन्निकृष्येत तदाऽव्यवहितस्यापि सम्बन्धा- भावात्कथमिव तमभावं गमयेदिति । ननु सन्निकर्षार्थत्वेऽपि भूतलस्य प्रत्यक्षत्वेनोपयोगः अनुपलब्ध- स्यानुपलभ्यमानस्य चेन्द्रियसन्निकर्षाभावादित्यत आह । न च इति । इन्द्रियसन्निकर्षादुपलम्भ उपलम्भादिन्द्रियसन्निकर्ष इतीतरेतराश्रयप्रसङ्गादिति । यदि भूतलसन्निकर्ष एवोपयुज्यते न तु तदुपलम्भः, कथं तर्हि भूतले घटो नास्तीति भूतलो- पलम्मेनैवाभावोपलम्भ इतीमामाशङ्कां निराकुर्वन्नुपसंहरति—तस्मात् इति । तर्हि शब्दाभावेऽ- प्युभयार्थमेवाधिकरणमपेक्षणीयम्, न च तत्सम्भवतीत्यप्रत्यक्षत्वमेव तस्येत्यत्राह—प्रकृते तु- इति । तस्य = प्रतियोगिनः शब्दस्येति । अथेदानीमैन्द्रियकत्वानुमानस्थानुग्राहकं तर्कमाह । न चेदेवम् इति । न चेच्छब्दाभावः श्रोत्रेण गृह्यते ततः कारणाभावेषा प्रतीतेर्न स्यादिति । नन्वस्त्वनुमानादियं प्रतीतिरित्याह । अनुमानात् इति । नास्तीदानीं शब्दः अनुपलभ्यमानत्वा- प्रकाशः । पलब्धौ सत्यामेव सन्निकर्ष इत्यत्राह । न चेति । अत्रोपलब्धेनेत्यत्रे न्द्रियसन्निकर्षे भूतलोपलम्भ- स्तस्मिन् सतीन्द्रियसन्निकर्ष इति इतरेतराश्रयत्वम् । उपलभ्यमानेनेत्यत्र यद्युपलब्धिसम्बन्धिने- त्यर्थः, तदा पूर्ववदितरेतराश्रयत्वम् । यदि तु सन्निहितोपलम्भकारणेनेत्यभिमतं, तदैकसामग्रीप्रसूतत्वेनाव्यभिचारेऽपि भावप्रतीत्य- ङ्गत्वमवर्जनीयसन्निधेरन्यथासिद्धत्वादित्याह— तस्मादिति । न च शब्दध्वंसग्रहेऽपि शब्दन्निरूपणार्थमाधारग्रहस्योपयोग इत्याह । प्रकृते त्विति । तस्य = शब्दस्य । संयोगवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः । तदभावस्येति । शब्दध्वंसस्य प्रतियोगिदेशाकारो विशेषगतत्वादित्यर्थः । न चेदेवमिति । यदि योग्यप्रतियोगिकत्वमात्रं नाभाव- योग्यतावच्छेदकमित्यर्थः । शब्दस्यैवेति । शब्दं पक्षीकृत्य यदि ध्वंसवत्त्वं साध्यं, तदा शब्द- प्रकाशिका । तथापि निरुक्तानुपलब्धौ शब्दाभाव एव प्रत्यक्षोऽपि न स्यादित्याशङ्कामात्रनिराकारणायेदम् । तदै- केति । यद्यप्येषं समसमयत्वेन पूर्ववर्तित्वाभावान्नङ्गत्वमित्यन्यथासिद्धथुपवर्णनं व्यर्थम् । तथापि दैवाद् पूर्ववर्तित्वेऽप्यनङ्गत्वमिति विभावयितुं तत्कृतम् । तदपि संयोगरूपप्रतियोगिसमवायिनिह- मकरन्दः । तदैकेति । यद्यप्येवं समसमयत्वात् पूर्ववर्त्तित्वाभावेनानङ्गत्वमित्यन्यथासिद्धयुपदर्शनमयुक्तं, तथापि यत्रापि पूर्ववर्त्तित्वं तत्रापि तदनङ्गत्वमिति दर्शयितुमन्यथासिद्धत्वादित्युक्तम् । एतदपि संयोगरूप- प्रतियोगिसमवायितया भूतलस्य न निरूपकत्वमित्येवं परं, अधिकरणनिरूपकत्वस्याग्रेऽभ्युपगमादिति । टिप्पणी अन्यथासिद्धत्वादिति । यद्यप्युपलब्धेः समानकालत्वेन पूर्वत्वाभावादेवानङ्गत्वम्, तथापि