न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

२४८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्याया साधने अभावस्य नियतकालत्वासिद्धेः । आकाशस्य पक्षत्वे तद्वत्तयाऽनुपलभ्य- मानत्वस्य हेतोरनैकान्तिकत्वात् । शब्दसद्भावकालेऽपि तस्य सत्त्वात् । एवं काल- पक्षेऽपि दोषात् । अहमिदानीं निःशब्दश्रोत्रवान्, शब्दोपलब्धिरहितत्वात्, बधिर- वदिति चेन्न । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाद्, व्याहतत्वाच्च । बधिरश्च श्रोत्रवांश्चेति व्याहतम् । तस्यापि च श्रवसो निःशब्दत्वे प्रमाणं नास्ति । बोधनी । दित्यनुमाने तावदाश्रयासिद्धो हेतुः, शब्दस्याश्रयत्वानुपपत्तेरिति । तर्हि सन्तमेव शब्दं पक्षयित्वा तस्य कृतकत्वेनानित्यत्वं साध्यम् इत्यत्राह—अनित्यत्व इति । तत्र हि शब्दः कदाचित् प्रध्वंसिष्यत इत्येतावदेव सिद्ध्येत् न त्विदानीं नास्तीति । तर्हीदानीं निःशब्दमाकाशं तद्वत्तयाऽनु- पलभ्यमानत्वार्थतया घटवत्तयाऽनुपलभ्यमानं भूतलं विघटमित्यनुमानं भविष्यतीत्यत्राह—आका- शस्य इति । शब्दसम्भवकालेऽप्याकाशस्यातीन्द्रियत्वेन तद्वत्तयाऽनुपलम्भात् । यद्वा, आप्त्यादि- शब्दानां सतामेवानुपलम्भादिति भावः । कालेऽपि पक्षे पूर्वस्य हेतोरनैकान्तिकत्वमित्याह । एवम् इति । अनुमानान्तरमाशङ्क्य निराकरोति । अहमिदानीम् इति । व्याहतिं तावद्विभजते— बधिरः इति । साध्यवैकल्यं विभजते—तस्यापि इति । ननु यदि बधिरेणानुपलभ्यमानः शब्दस्तच्छ्रोत्रप्रदेशे भवेत् ततोऽयं व्यर्थं स्यात् । न च व्यर्थस्योत्पत्तिः संभ॑वति, भोक्तॄणामुपभोगायैव तत्तददृष्टवशात्सर्वस्योत्पत्तेः । तस्मान्नास्ति तत्र शब्द प्रकाशः । सत्त्वकाले उपलभ्यमानत्वं हेतुः स्वरूपासिद्धः, तदसत्त्वकाले तु हेतोः पक्षे वृत्तावपि साध्यस्य ध्वंसवत्त्वस्य तत्रावृत्तेर्बाधितविषयत्वेनापक्षधर्मत्वादित्यर्थः । ननु ध्वंसप्रतियोगित्वे साध्ये न बाध इत्यत आह । अनित्यत्वेति । यदा कदाचिद् ध्वंस- सिद्ध्याऽर्थान्तरत्वादित्यर्थः । कालपक्षेऽपीति । तद्देशेऽन्यत्र वा शब्दसत्त्वकालेऽपि तद्वत्तया कालस्यानुपलभ्यमानत्वादित्यर्थः । शब्दोपलब्धीति । पूर्वोपलब्धत्वेन शब्दो विशेषणीयः, तेन ध्वंसः सिद्ध्यति । पश्चादुक्तमपि सन्निधानात् पूर्वं स्फुटयति । बधिरश्चेति । शब्दोपलम्भकादृष्ट- विशिष्टकर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं नभः श्रोत्रं बधिरस्य नास्तीत्यर्थः । ननु चादृष्टविशेषः शब्दोपलब्धौ सहकारी, न तद्घटितं श्रोत्रमित्यतो दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं विवृणोति । तस्यापीति । श्रोत्रस्यादृष्ट- घटितत्वसंशयेऽपि न साध्यसिद्धिरिति भावः । ननु बधिरश्रोत्रे शब्दोत्पत्तौ स उपभुज्येत, उपभोगाभावाच्छब्दो नास्तीत्याह— प्रकाशिका । पंक्तया भूतलस्य न निरुपकत्वमित्येवं परमधिकरणनिरूप्यत्वस्याग्रेऽभ्युपगमादित्यवधेयम् । अप- क्षधर्म्मत्वादिति । व्यतिरेकनिश्चयेन संशयघटितपक्षताविरहादिति भावः । सन्निधानादिति । यद्यप्येतादृशसन्निधानं प्रथमाभिधानप्रयोजकं न कापि दृष्टं तथापि मूलकृतो दूषणानुपक्रमो हृदिस्थः । अत एव ननु चादृष्टविशेषः शब्दोपलब्धावित्यादिना द्वितीयपक्षारुच्या प्रथमकल्प इत्युक्तम् । प्रथमकल्पारुचिर्हि द्वितीयकल्पोत्थानबीजम् तत्र तत्र दृष्टमित्यभिप्रायेणेदम् । ननु मानाभावेऽपि सन्देहोऽस्त्वित्यत आह । संशयेऽपीति । उपनीतभानमादाय सत्यन्तं वीणादौ वर्तत एवेति कथ- टिप्पणी । कुत्रचित्पूर्वत्वसम्भवेऽपि नास्त्वमन्यथासिद्धेरिति विभावयितुमन्यथासिद्धोपन्यासः । अप- क्षधर्म्मत्वादित्यर्थ इति । साध्यव्यतिरेकनिश्चयसत्त्वेन संशयरूपपक्षताविरहेणेति शेषः । कालस्येन्द्रियचेयत्वे त्वाह , अन्यत्रेति । पश्चादुक्तमपि सन्निधानादिति । साध्यविक-