न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

३५८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां न्द्रियसहकारितया तदनुमानं, ततः सुतरां प्रागुक्तदोषः । यदि च मनसो वैभवॆऽ- प्यदृष्टवशात् क्रम उपपाद्येत, तदा मनसोऽसिद्धेराश्रयासिद्धिरेव वैभवहेतूनामिति । अथ यत्रादृष्टस्य दृष्टकारणोपहारेणोपयोगः, तत्र तत्पूर्णतायां कार्य्यमुत्पद्यत एव । अन्यथा अन्त्यतन्तुसंयोगेभ्योऽपि कदाचित् पटो न जायेत, जातोऽपि वा कदाचिन्निर्गुणः स्यात्, बलवता कुलालेन दृढदण्डनुन्नमपि चक्रं न भ्राम्येत । यत्र तु दृष्टानुपहारेणादृष्टव्यापारस्तत्र तद्वैगुण्यात् कार्य्यानुदयः । यथा परमाणुकर्मणः । तदिहापि यदि विषयेन्द्रियात्मनां समवधानमेव ज्ञानहेतुः, तदा तत्सद्भावे सदैव कार्य्यं स्यात्, न ह्येतदतिरिक्तमप्यदृष्टस्योपहरणीयमस्ति, न च सदैव ज्ञानोदयः, ततोऽतिरिक्तमपेक्षितव्यम् । तच्च यद्यपि सर्वाण्येवेन्द्रियाणि व्याप्नोति, तथापि बोधनी । ज्ञानक्रमार्थं कल्प्यमानस्याणुत्वेनैव सिद्धिरिति ! न च विभुत्वेऽपि मनसोऽदृष्टस्यापि ज्ञानोत्पत्तिहेतु- त्वात् तत्क्रमवशादेव ज्ञानक्रम उपपद्यत इति वाच्यम्, युगपज्ज्ञानानुत्पत्तेरन्यथासिद्धत्वेन प्रमाणाभा- वात् मनस एवासिद्धिप्रसङ्ग इत्याह—यदि च इति । अत्र शङ्कते—अथेत्यादिना चेदित्यन्तेन । द्वेधा ह्यदृष्टस्य कारणत्वं दृष्टकारणोपहारमात्रेण, तदनपेक्षं स्वयमेव चेति । तत्र पूर्वत्र दृष्टकारणसाकल्ये कार्यमुत्पद्यत एव न पुनस्तस्मिन्सत्येवादृष्ट- वैकल्यादेव कार्याद्युत्पत्तिरिति । अन्यथा द्रव्यगुणकर्मणां सत्स्वेव दृष्टकारणेषु कदाचिददृष्टवैकल्या- दनुत्पादः स्यात् न चैतदस्ति । यत्र तु साक्षाददृष्टस्यैव कारणत्वं यथा परमाणोराद्यकर्मणि-तदुक्तम्- “अग्नेरूर्ध्वज्वलनं वायोस्तिर्य्यक्पवनमणुमनसोश्चाद्यं कर्मेत्यदृष्टकारितानि” इति (वै. सू. ५. २. २३ )—तत्रादृष्टवैकल्यादेव कार्यानुत्पत्तिरिति । अस्त्वेवं, प्रकृते किमायातमित्यत आह-तदिहापि इति । विषयेन्द्रियात्मनां साहित्येऽपि सुखापादौ ज्ञानानुदयात्तदतिरिक्तं किमप्यदृष्टोपहरणीयं दृष्टं कारणमस्ति तन्मन इति मनःसिद्धेर्नाश्रयासिद्धिरिति । तथापि तस्य विभुत्वाङ्गीकारे युगपज्ज्ञानोत्प- त्तिप्रसङ्गस्तदवस्थ इत्याह—तच्च इति । विभुत्वेऽपि तस्य करणत्वेन कल्प्यमानत्वात्, प्रकाशः । सुखाद्युपलब्धीनामिन्द्रियजत्वानुमाने मनोऽणुत्वानङ्गीखेऽपि अनुपपत्तिवशादणुत्वं विषय इति धर्मि- ग्राहकतुत्यतया तद्बाध उक्तः । प्रागुक्तेति । धर्मिग्राहकमानबाध इत्यर्थः । युगपद्नेक- विषयसम्बद्धानानेन्द्रियसंयोगे सति ज्ञानक्रमानुपपत्तेरणुत्वेनैव तदुपपत्तेरिति भावः । यदि चादृष्टवशा- ञ्चोक्तदोषावकाशस्तदा तत एव ज्ञानक्रमोऽपि स्यादिति मनःसिद्धौ न मानमस्तीत्यार्थ्यासिद्धा हेतव इत्याह । यदि चेति । तथापीति । एकं करणमेकत्रैकदा एकावच्छेदे नैकजातीयमेकामेव क्रियां प्रकाशिका । एकं करणमिति । एकेनापि कालेनानेकक्रियोत्पादने, एकावच्छेदेनेति । करणमिति विशेषणं करणत्वचासाधारणकारणत्वम् । एकत्रेत्यादीति । एकत्रैकदापदयोः कुठार एव व्यभिचारवारक- त्वम् । एकेनैव कुठारेण पङ्किभूतनानापत्राच्छिदाजननात् कालभेदेनेकत्रैव नानाच्छिदाजननाच्च । एकदेति पाठो यत्र नास्ति तत्रापि तत्पूरणीयम् । अन्यथोक्तव्यभिचारापत्तेः । नानारूपादिजनकेऽ- भिसंयोगे व्यभिचारवारणाय एकजातीयामिति। नानादिगवच्छिन्ननानाशब्दजनके शब्दे व्यभिचारं- वारणाय एकावच्छेदेनेति । नचैकावच्छेदेनेति दत्ते एकत्रेति व्यर्थम् । चरणावच्छेदेन शाखावृक्ष- मकरन्दः । ल्पनमहं बहिरिन्द्रियत्वञ्चाप्रयोजकं, तथाप्यापातत इदं, व्यासङ्गानुपपत्तावेव तात्पर्यम् । एकं करणमिति टिप्पणी । पादाद्यवच्छिन्नत्वे नियमक्षतेरभावान्नियमकाभावादापत्तिः, तथा तवाप्यणु देशतापत्तिरित्यपि कथंचिद् व्याख्या सम्भवतीति । धर्मिग्राहकतुत्यतयेति । मनोवैभवानुमानेन मनोरूपधर्मिप्रसिद्ध्यर्थं