न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तवके ] अनुपलब्धेर्बाधकत्वनिराकरणम् । ३१६ करणधर्मत्वेन क्रियाक्रमः सङ्गच्छते । अकल्पिते तु तस्मिन्नयं न्यायः । प्रतिपत्तुर्- करणात्वाच्चक्षुरादीनामनेकत्वादिति चेत् । नन्वेवमपि युगपज्ज्ञानानि मा भूवन्, युगपज्ज्ञानं तु केन वार्यते । बोधनी । करणानां च क्रमेण क्रियाकरणस्वभावत्वात् ज्ञानक्रम उपपद्यत इति । ननु कल्पितेऽपि मनसि यदि करणधर्मत्वादेव ज्ञानक्रमः तर्हि क्लृप्तस्यैवात्मनो बाह्येन्द्रियाणां चानेन न्यायेन क्रियाक्रमोऽस्तु किं मनःकल्पनेत्यत्राह—अकल्पिते तु इति । कुत इत्यत आह—प्रतिपत्तुः इति । करणधर्मोऽयं न तु कर्तृधर्मः कर्ता चात्मा करणत्वेऽपि चक्षुरादीनामनेकत्वादेकस्य चैकैकज्ञानो- त्पादनाविरोधात् पञ्चभिरपीन्द्रियैर्युगपच्च ज्ञानान्युत्पद्येरन् । कल्पिते तु मनसि तस्यैकत्वात्करणत्वाच्च न युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिरुपपन्नेति निराकरोति—नन्वेवम् इति । मा नाम भूत् पञ्चानां ज्ञानानां युगपदुत्पत्तिस्तथापि गन्धादिसंयुक्तघ्राणादिपञ्चेन्द्रियव्यापिना मनसा गन्धादिपञ्चकविषयैकज्ञानोत्पत्ति- प्रकाशः । जनयति, न त्वनेकाम् । एकत्रेत्यादिविशेषणात् कुठाराग्निशब्देषु युगपदनेकच्छिद्दारूपादिनानादिगव- च्छिन्नानेकशब्दजनकेषु न व्यभिचार इति करणधर्मत्वेन क्रियाक्रमः स्यादित्यर्थः । न च तथापि चक्षुराद्यवच्छेदेन शब्दवद्भिन्नादेशां परमाण्वाविव विजातीयमग्निसंयोगवदनेकां क्रियां कुर्यादेवेति वाच्यम् । ज्ञानकरणमेकत्रात्मनि एकदैकमेव ज्ञानं जनयति । समूहालम्बनकरण- वत् । कथमम्यथा सामग्रीसत्त्वे समूहालम्बनमेकज्ञानम् । नन्वन्यज्ञानसामग्रीसत्त्वे कार्य्यावश्यम्भावः, तदसत्त्वे किं करणधर्मत्वेन । तस्य सहकार्यन्तरमात्रपर्यवसायित्वात् । न । ज्ञानकरणस्यैकत्रैकदैकज्ञा- नमात्रजनकतया तत्र नानाज्ञानकारणाभावेनैव सामञ्जस्यत्वात् । प्रतिपत्तुरिति । तस्यानेककरणो- पेतस्यानेककार्यकर्तृत्वादिति भावः । चक्षुरादीनामिति । एषां यौगपद्यात् पुनः स एव ज्ञानयौग- पद्यप्रसङ्गः । करणधर्मत्वेनापि प्रत्येकमविशेषादिति भावः । नन्वेवमिति । एवमप्येकदा बहूनां ज्ञानानामनुत्पत्तावप्येकदा नानेन्द्रियकरणकं रूपादिज्ञान- मेकं स्यादेव, एकेन्द्रियजन्यसमूहालम्बनज्ञानवदित्यर्थः । न च चाक्षुषत्वादिसङ्करापत्तेर्नैकं ज्ञान- मिति वाच्यम् । तथा सति फलविरोध्येनैकस्यापि ज्ञानस्याजननापत्तेः, चित्ररूपवच्चाक्षुपादिविजातीय प्रकाशिका । संयोगजनके श्येनकर्मणि व्यभिचारवारकत्वात् । एकत्वं चाधिकरणस्य सर्वस्य विवक्षितमन्यथोक्तव्य- भिचारावारणात् । नचावच्छेदक एव यावत्त्वविवक्षास्त्वितिवाच्यम् । प्रकृतव्यासौ वैयर्थ्याभावात् । नानेति । यत्र नानादिगवच्छिन्नेति पाठो युज्यते अन्यथानन्वयात् । ज्ञानकरणमिति । अत्राप्येकमिति मकरन्दः । प्रत्यक्षप्रकाशे द्रष्टव्यम् । नानेति । यत्र नानादिगवच्छिन्नेति पाठो युज्यते, अन्यथानन्वयात् । टिप्पणी । यदि उपलब्ध्रिक्रियासकरणकत्वानुमानमुपजीव्यमङ्गीकरणीयं तदापि द्रव्यत्वरूपहेतुघटकसिद्धयर्थत्वेने- न्द्रियजन्यत्वानुमानमप्युपजीव्यमित्येतदप्युपजीव्यत्वेन तत्तुल्यमित्येतद्दोषोऽपि दोष इति भावः । कुठाराग्निशब्देष्विति । पङ्क्तिवृत्तानेकपत्रेष्वेक्रेन कुठारेण युगपच्छिदाजननाद् व्यभिचारवारणाय एकत्रापि कालभेदेनानेकच्छिदोत्पत्त्या व्यभिचारवारणाय एकदेति । अग्निसंयोगेनैकदैकधर्मिणि विजातीयरूपरसादिजननाद् व्यभिचारवारणायैकजातीयामिति । शब्दे व्यभिचारवारणाय एकावच्छेदेनेति विवेकः । ज्ञानकरणमेकत्रेति । कायव्यूहस्थले युगपदेकत्रात्मनि नाना- ज्ञानकल्पनाद् व्यभिचारः स्यादित्येकमिति पूरणीयम् । ज्ञानकारणस्यानेकस्यानेकात्मन्येकदानेकज्ञानज- नकत्वाद् व्यभिचारवारणायैकत्रेति । ज्ञानकरणस्यैकत्रैकदेति । अदृष्टस्य दृष्टमात्रोपहारकत्वाद्