न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

३७४ · व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ८ कारिकाव्याख्यायां स्यादेतत् । भवतु सामान्यमेव सादृश्यं; तदेव तस्य विषयः स्यात् । तत्सदृशो- ऽयमिति हि प्रत्ययो नेन्द्रियजन्यः, तदापातमात्रेणानुपपत्तेरिति चेन्न । पूर्वपिण्डानुस- न्धानरूपसहकारिवैधुर्य्येणानुपपत्तेः । सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञानवदिति ॥ नन्वेतत्सदृशः स इति नेन्द्रियजन्यम् । तेन तस्यासम्बन्धात् । न चेदं स्मर- णम् । तत्पिण्डानुभवेऽपि विशिष्टस्याननुभवात् । न चैतदपि, अयं स इति विप- रीतप्रत्यभिज्ञानवदुपपादनीयम् । तत्तेदन्तोपस्थानक्रमविपर्ययेऽपि विशेष्यस्ये- न्द्रियेण सन्निकर्षाविरोधात् । तस्य सन्निहितवर्त्तमानगोचरत्वात् । प्रकृते तु तद- बोधनी । भाट्टमतं निराचिकीर्षुः शङ्कते स्यादेतत्-इति । पदार्थान्तरावयवादिवर्त्तीनि सामान्यान्येव पदार्था- न्तरस्यावयवादिषु वर्त्तमानानि सादृश्यं न तु तत्त्वान्तरम्, तथाहुः-“सामान्यान्येव भूयांसि गुण- वयवकर्मणाम् । भिन्नप्रधानसामान्यवर्त्ति सादृश्यमुच्यते” इति । न च तत् प्रत्यक्षविषयः संभवतीत्याह गोसदृशोऽयम्-इति । न पूर्व-इति । प्रतियोग्यनुसन्धानस्येन्द्रियसहकारिणो वैधुर्य्येणेन्द्रियसन्नि- पातमात्रात्सा दृश्यज्ञानानुपपत्तिः । न च तावतेन्द्रियजन्यत्वहानिः प्रत्यभिज्ञानवदिति । तस्मिन्सन्नि- हितपदार्थप्रतियोगिकसादृश्यविशिष्टासन्निहितपदार्थविषयमेतत्सदृशः स इति ज्ञानमुपमानफलं भवि- ष्यति । न ह्येतदिन्द्रियेण जन्यते व्यवहितस्येन्द्रियेण संबन्धाभावादित्याह ननु-इति । न चेदं स्मरणं व्यवहितस्य पिण्डस्य सादृश्यविशिष्टतयाऽननुभूतत्वादित्याह न चेदम्-इति । ननु तत्सदृशो- ऽयमिति ज्ञानं तावदैन्द्रियकं, तस्माच्चैतत्सदृशः स इति ज्ञानस्य तत्तेदन्ताक्रमविपर्यय एव विशेषः । न च तावता प्रत्यक्षत्वहानिः सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञानवदयं स इति विपरीतप्रत्यभिज्ञानस्याप्यैन्द्रिकत्वे- नेष्टत्वादित्यत्राह न चैतत्-इति । उभयमपि प्रत्यभिज्ञायां विशेष्यस्यैकत्वात्तस्य च संनिहितवर्त्तमा- नत्वादिन्द्रियसन्निकर्षे न कश्चिद्विशेषः, एतत्सदृशः स इत्यत्र तु विशेष्यस्यासंनिहितत्वेनेन्द्रियसन्नि- कर्षासंभवात्तत्सदृशोऽयमित्येतस्मान्महान्विशेष इति । तस्मादसंनिहितपिण्डस्मरणसहायं तत्प्रतियो- गिकसंनिहितपिण्डवर्त्तिसादृश्यज्ञानमेव तथाविधसंनिहितपिण्डप्रतियोगिकासंनिहितपिण्डवर्त्तिसादृश्य- प्रकाशः । स्यादेतदिति । तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वस्य सादृश्यत्वाद्भूयोदर्शस्य च प्रतियोगि- ज्ञानज्ञेयत्वात् सहकारिवैधुर्यादापातः प्रत्यक्षेण ज्ञानेऽपि तत्समवधाने तत एव तज्ज्ञानोत्पत्तिरि- त्याह । पूर्वेति । यथा तत्तास्मरणाभावादापातः प्रत्यभिज्ञानाभावेऽपि तत्समवहितादिन्द्रियादे- र्नैव तदुत्पत्तिरित्याह । सोऽयमिति । सादृश्यमात्रस्योपमानापरिच्छेद्यत्वेऽपि गोप्रतियोगिकगवयनिष्ठसादृश्यज्ञानकरणकगवयप्रतियो- गिकगोनिष्ठसादृश्यधीरुपमानफलमिति शाबरमतमाह । नन्विति । न च सा प्रत्यक्षफलम् । विशे- ष्यस्य गोरसन्निकर्षादित्याह । नेन्द्रियेति । गत्यन्तरमाशङ्क्य निराकरोति । न चेति । गोपि- ण्डानुभवेऽपि गवयस्याज्ञानात् तत्प्रतियोगिकसादृश्यवैशिष्ट्याननुभवादित्यर्थः । न चेति । ऋजु- प्रत्यभिज्ञाने तत्ताविशिष्टे इदन्ताविशिष्टाभेदो भासते अयं स इत्यत्र तु इदन्ताविशिष्टे तत्ताविशिष्टाभेद इति तत्तेदन्तयोरनुयोगित्वप्रतियोगित्वावच्छेदकभेदात् प्रत्यभिज्ञानयोर्भेदेऽपि तत्र विशेष्यसन्निकर्षा- दत्र तु तदभावादित्यर्थः । प्रकाशिका । तद्भिन्नत्वे सतीति । तदन्यत्वे सतीत्यर्थः । ऋजु प्रत्यभिज्ञान इति । उद्देश्यतावच्छेदकवि- शष्टे विधेयवैशिष्ट्यप्रतीतेर्व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् प्रथमप्रतीतस्यैवोद्देश्यतावच्छेदकत्वादिति भावः । मकरन्दः । तद्भिन्नत्वे इति । तदन्यत्वे सतीत्यर्थः ।