न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

चतुर्थस्तबके ] स्मृतेर्मानान्तरत्वखण्डनम् । ४६७ सङ्गात् , रजतावगाहिति पुरोवर्त्तिवृत्तिज्ञातताफल इव । न चान्यमपि क्षणं ज्ञान- मवगाहते, तदानीं तस्यासत्त्वात् । न तृतीयः । निःस्वभावताप्रसङ्गात् । न ह्यसौ तदानीं तदीयान्यदीया वेति । अतीतेनापि तेनैव क्षणेनोपलक्षितानुवर्त्तते इति चेत् । एवं तर्हि वर्त्तमानार्थता प्रकाशस्य न स्यात् । अन्यथा ज्ञानस्यापि तथानुवृत्तेः को प्रकाशः । ननु क्षणान्तरमपि ज्ञातताजनकज्ञानस्य स्वतन्त्रो विषय इति न तद्भ्रम इत्यत आह न चेति । पूर्वक्षणे तदुत्तरक्षणस्यावर्त्तमानत्वादित्यर्थः ॥ एवं तर्हीति ॥ विषयवर्त्तमानतया ज्ञानस्य वर्त्तमानार्थता, सा च ज्ञानस्यातीतक्षणोपलक्षितविषयतायां न स्यादित्यर्थः ॥ तथेति ॥ अती- तेनापि क्षणेनोपलक्षितस्य वर्त्तमानार्थतयाऽनुवृत्तेरित्यर्थः । ननु ज्ञाततापक्षे अर्थनिरपेक्षवर्त्तमान- प्रकाशिका । तन्निष्ठज्ञातताजनकत्वमिति वाच्यम् । भेदाग्रहसाहित्येन व्यवहारजनकत्ववदुपपत्तेः । विषय इति । तथा च विषयतानिष्ठैव ज्ञाततेति न तज्जनकज्ञानं भ्रम इति भावः । पूर्वक्षण इति । तथा चोत्तरक्षणस्य ज्ञानविषयत्वान्न ज्ञातताश्रयत्वमिति भावः । विषयवर्तमानतयेति । ज्ञानविषयीभूतक्षणविशिष्टज्ञातता- सम्बन्धेनेत्यर्थः । विषयतायां ज्ञाततायामित्यर्थः । न स्यादिति । उत्तरक्षणे विशेषणीभूतक्षणविवक्षणा- दित्यर्थः । एतेनातीतक्षणोपलक्षितज्ञाततानुवृत्तौ पूर्वपक्षितायां यथाश्रुतविषयेत्यादिप्रकाशानुसारेणोत्तरम- सङ्गतमिति परास्तम् । एवन्तर्हीत्यादि फक्किकायां प्रकाशपदं ज्ञानपरमेव तेन न प्रकाशविरोधः । मूले एव च नहीत्यादौ अर्थनिरपेक्षेत्यादौ अर्थ मा भूदित्यादौ च प्रकाशपदं ज्ञाततापरमित्यवधेयम् । मकरन्दः । सा च ज्ञानस्येति । यद्यपि ज्ञानस्यातीतक्षणोपलक्षितविषयता न पूर्वपक्षिता, किन्तु ज्ञात- ताया अतीतज्ञानोपलक्षितायाः क्षणान्तरेऽनुवृत्तिः, तत्र च ज्ञानस्य वर्त्तमानार्थता न स्यादित्युत्तरम- सङ्गतम्, तथापि ज्ञानस्य ज्ञाततागोचरस्यातीतक्षणोपलक्षितज्ञातताविषयतायां वर्त्तमानार्थता न स्यादित्यर्थो बोध्यः । न चातीतक्षणस्योपलक्षणत्वमेव ज्ञाततायाश्च वर्त्तमानत्वमेवेति कथं वर्त्तमाना- र्थता, तज्ज्ञानस्य स्यादिति वाच्यम् । निराश्रयज्ञातताया ज्ञानगोचरत्वे ज्ञाततायामुपलक्षणस्यापि क्षणस्य ज्ञाने विशेषणत्वाभ्युपगमात् । वस्तुतो वर्त्तमानार्थता वर्त्तमानाश्रयता प्रकाशस्य ज्ञातताया न स्यादिति मूलार्थः प्रतिभाति । अत एवान्यथा ज्ञानस्यापीति फक्किका सङ्गच्छते । न हीत्यादि- फक्किकायामपि प्रकाशपदं ज्ञाततापरमेव, अन्यथा तद्वैयर्थ्यापत्तेः । प्रकाशे ‘नाश्रीयत’ इत्यग्रिम- 'फक्किकायामपि तथैवेति तदनुसारेण सर्वं योज्यमिति युक्तमुत्पश्यामः । टिप्पणी । विषयत्वानुपपत्तावेव तात्पर्यम् अविषये ज्ञाततोत्पत्तावतिप्रसङ्गात् । विषये च ज्ञाततोत्पत्तेरसम्भवा- न्निःस्वभावं ज्ञानं स्यादिति । भ्रमत्वापादनस्य चायमाशयः—प्रत्यक्षज्ञानस्य वर्त्तमानावभास- कत्वानुरोधेन वर्त्तमानक्षणस्य विषयत्वं त्वयाभ्युपेयम्, ज्ञाततामभ्युपगच्छताऽविषये ज्ञातत्वोत्पत्तौ ज्ञातताश्रयक्षणान्तरावच्छिन्नस्यापि विषयत्वमभ्युपेयमिति भ्रान्तत्वापत्तिस्त- वेति । एतेनातीताप्रकारीभूतवर्त्तमानक्षणे ज्ञाततोत्पत्त्यसम्भवेऽपि न क्षतिः । न हि विषयता ज्ञाततानियता विषयत्वस्य स्वरूपसम्बन्धात्मकस्यैव तेनाभ्युपगमात्, ज्ञातता हि विषयतानियता अन्य- थातिप्रसङ्गादभ्युपेयेति सर्वमवदातम् । एवन्तर्हीतीति । विषयवर्त्तमानतया ज्ञानस्येति । यद्यपि पूर्वापरमूलपर्यालोचनया प्रकाशपदमूलस्थं ज्ञाततार्थकमेव प्रतीयते, तथापि ज्ञातताया वर्त्त- मानार्थत्वाभावे ज्ञानस्य वर्त्तमानार्थावभासत्वानुपपत्तिरेव दोषः पर्यवस्यतीति पर्यवसितार्थकथनमेवेदं बोध्यं न तु व्याख्यानम् । यद्वा ज्ञानस्य ज्ञाततागोचरस्यातीतक्षणोपलक्षितज्ञातताविषयतया वर्त्तमान-