न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४६८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ४ कारिकाव्याख्यायां दोषः । न हि वर्त्तमानार्थप्रकाशसम्बन्धमन्तरेण ज्ञानस्यान्या वर्त्तमानावभासता प्रकाशः । ज्ञाततासम्बन्धमात्रेणैव तज्जनकज्ञानस्य वर्त्तमानावभाता ऽर्थात्यये ऽप्युपपद्यते । त्वन्नयेऽर्थ- स्यातीतत्वाज्ज्ञाततायाश्चाभावात् सा नोपपद्येतेत्यत आह न हीति ॥ विषयवर्त्तमानतया वर्त्तमानावभाताज्ञानस्य न स्ववर्त्तमानतया । ज्ञाततायाश्च क्षणिकत्वेन तज्ज्ञानकाले नाशा- प्रकाशिका । अन्यथेतिमूलम् । प्रथमे क्षणे तद्विशिष्टज्ञाततासम्बन्धमात्रेणैवोत्तरक्षणेऽपि ज्ञानस्य वर्त्तमानार्थत्व इत्यर्थः । विषयवर्त्तमानतयेति । ज्ञानविषयीभूतक्षणविशिष्टज्ञाततासम्बन्धेनेत्यर्थः । नस्ववर्त्तमान- तयेति । ज्ञाततामात्रवर्त्तमानतयेत्यर्थः । ज्ञाततायाश्चेति पूर्वक्षणविशिष्टाया विशेषणविरहादुत्त- रक्षणेऽसत्त्वमेव क्षणिकत्वम् । तदुत्तरज्ञानकाल इति वस्तुगतिमनुरुध्योक्तम्, तदुत्तरकाल इत्येव विवक्षितम् । न विषयवर्त्तमानतेति । न पूर्वक्षणात्मकविषयविशिष्टज्ञाततावर्त्तमानत्वमित्यर्थः। मकरन्दः । तज्जनकेति । तद्विषयज्ञानस्येत्यर्थः, तेन नोत्तरविरोधः । ननूक्तं वर्त्तमानज्ञाततासम्बन्ध- मात्रेणैव वर्त्तमानभावत्वमित्यत आह ज्ञाततायाश्चेति । यदि च स्थूलकालाश्नयत्वान्न तस्याः क्षणि- टिप्पणी । कालस्याविषयतया वर्त्तमानावभाषता न स्यादित्यर्थः । यतः प्रकाशस्य ज्ञातताया न वर्त्तमानार्थता न वर्त्तमानार्थस्वरूपताऽतीतकालघटितत्वात् स्वज्ञानक्षणे स्वस्यावर्त्तमानत्वाच्चेति मूलार्थः । वर्त्त- मानज्ञाततासम्बन्धमात्रेणेति । जन्यजनकभावरूपसम्बन्ध इत्यर्थः । वर्त्तमानावभार्था- त्थयेऽपीति । वर्त्तमानक्षणावच्छिन्नस्य द्वितीयक्षणेऽत्ययेऽपि । उपपद्यत इति । तत्रैव द्वितीयक्षणेऽपि यदि ज्ञानं स्वीक्रियते तदाभ्युपपद्यते इत्यर्थः, तेनेदानीम्प्रत्यक्षत्वाय ज्ञाने क्षणिक- त्वस्य स्वीकृतत्वेऽपि न विरोधः । त्वन्नये=न्यायनये । सा नोपपद्यत इति । द्वितीयक्षण इति शेषः । विषयवर्त्तमानतयेति । ज्ञानविषयीभूतक्षणोपलक्षितज्ञाततासम्बन्धेन ज्ञानस्य द्वितीयक्षणे वर्त्तमानतयेत्यर्थः । वस्तुतो विषयस्य या वर्त्तमानता ज्ञानक्षणरूपा तेनैव ज्ञाततोपलक्षकेन वर्त्तमान- क्षणोपलक्षितज्ञाततयेत्यर्थः । वर्त्तमानावभाताज्ञानस्य न स्ववर्त्तमानतया इति । ज्ञाततामभ्युपग- म्यापि त्वया ज्ञातताया उपलक्षिकया विषयस्य वर्त्तमानतया ज्ञानविषयवर्त्तमानक्षणरूपया अर्थात्ता- दृशक्षणोपलक्षितज्ञाततयैव वर्त्तमानावभाता वाच्या, तथासति मयापि ज्ञानस्य वर्त्तमानावभासता तादृशक्षणोपलक्षितविषयकत्वेनैव द्वितीयक्षणेऽप्युपपादयितुं शक्येति क्षणिकत्वस्य ज्ञाने ज्ञाततायाश्च स्वीकारो नावश्यक इत्याशयः । न ज्ञानस्य वर्त्तमानावभासता स्वस्य ज्ञानस्य वर्त्तमानतया त्वया वाच्या । तथात्वे वेत्यस्य तथात्वे चेत्यर्थः । तथात्वे ज्ञानवर्त्तमानतया वर्त्तमानावभासरूपत्वे । इदञ्च प्रकाशव्या- ख्यानम् । प्रतीते ज्ञानत्वासम्भवात् मूलस्थप्रकाशानुवृत्तीत्यत्रापि प्रकाशपदस्य ज्ञानार्थत्वमभ्युपेत्य । ननु मया न वर्त्तमानक्षणोपलक्षितज्ञाततया न वा ज्ञानवर्त्तमानतया किन्तु वर्त्तमानक्षणावच्छिन्नार्थ- निष्ठज्ञाततया सोच्यत इति यद्यापत्तितो ब्रूयात्तत्राह ज्ञाततायाश्चेति । घटादिज्ञानस्थलेऽपि यद्यपि ज्ञातताया तथात्वासम्भवस्तथापि ज्ञातताज्ञानस्थले तादृशज्ञातताया ज्ञानविषयस्य ज्ञातत्वस्यैवासम्भ- वेन सर्वथाऽसम्भव इति तथोक्तम् । यद्वा स्ववर्त्तमानतया इत्यर्थस्य ज्ञाततामात्रवर्त्तमानतयेत्यर्थः । मूलस्थप्रकाशपदमपि ज्ञाततापरमेव भवति तदेव युक्तन्नहीत्यादिपूर्वग्रन्थे प्रकाशपदस्य तदर्थकत्वात् ज्ञानरूपप्रकाशस्य ज्ञानेनासम्बन्धादिति तस्यैव क्षणिकस्य ज्ञातत्वस्य ज्ञानसत्त्वकाले [ज्ञाततानिष्ठ- ज्ञाततोत्पत्तया आधारत्वेनाभिमत अभावात्तत्र ज्ञाततोत्पत्तेरसम्भवेन ज्ञाततावर्त्तमानत्वेन वर्त्तमाना-