न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पञ्चमस्तबके ] ईश्‍वरबाधकखण्डनम् । ५०१ तदसत् । प्रत्यक्षाऽनुपलम्भौ हि दृश्यविषयावुपायस्तदुत्पत्तिनिश्चये, न तु दृश्यतैव तत्रोपेया । किन्नाम दृश्याश्रितं सामान्यद्वयम् । तदालीढस्य हि तदुत्प- त्तिनिश्चये दृश्यमदृश्यं वा सर्वमेव तज्जातीयं तदुत्पत्तिमत्तया निश्चितं भवति । यथा स्पर्शरूपरसगन्धानामुत्तरोत्तरनिमित्ततायां तव, अस्माकञ्चातीन्द्रियसमवा- यादिसिद्धौ । न चेदेवमुदाहृतयोरेव दहनपचनयोरालोकरूपवतोस्तदुत्पत्तिनिश्चये कथमनालोकनिरस्तरूपयोः सिद्धिर्यदुद्दर्शितस्तिमितसाधारणी सिद्धिः स्यादिति । तद्ब्वदेवैवं यदि शरीरादिकं विना कार्यमिव भौमं स्पर्शवद्वेगवत्तञ्च विनाऽ-

प्रकाशः । कृतिविशेषकार्यविशेषयोरन्वयव्यतिरेकग्रहो बाधकं विना कृतिमात्रकार्यमात्रयोर्व्याप्तिग्रहो- पायः, न तु पक्षधर्मतालब्धविशेषयोरन्वयादिग्रहः, यथा वह्निधूमविशेषयोरन्वयादिना तत्सामा- न्ययोरपि व्याप्तिग्रहः, अन्यथाऽनुमानमात्रोच्छेदादित्याह—प्रत्यक्षाऽनुपलम्भाविति । अन्यथा पाकं प्रत्यालोकात्मकस्यैव वन्हेः कम्पं प्रति रूपवत एव दण्डादेः प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां कारण- त्वनिश्चयादनालोकात्मकजाठर्यदहनस्य निरस्तरूपस्य पवनस्य च कथं सिद्धिः स्यादित्याह न चेदेवमिति । उदाहृतयोः पूर्वोक्तयोरित्यर्थः । दहनपचनयोरालोकनिरस्तरूपयोः कुतः सिद्धि- रालोकरूपवतोरेव तदुत्पत्तिनिश्चये सतीति योजना । आलोकवत एव वन्हेर्धूमोत्पत्तिनिश्चये रूपवत एव हस्तादेर्लङ्घादौ कम्पनिश्चये सतीत्यर्थः । अदृश्यवह्नेर्धूमानुत्पत्तेः पवनमात्राच्च कम्पानुत्पत्तेस्तत्र

प्रकाशिका । त्वम् । स्तिमितत्वं = वेगशून्यत्वम् । कृतिविशेषेति । अतिप्रसक्तत्वेनाज्ञातस्यान्यन्वयव्यतिरेक- विषयवृत्तितया ज्ञायमानस्य व्यवच्छेदकत्वग्रह इति भावः । आलोकात्मकस्येति । आलोकवत इत्यर्थः । तथा च पाकेन जाठर्यवन्हिसिद्धिः कम्पेन च पवनो नानुमीयेतेत्यर्थः । पूर्वोक्तयोरिति । यद्यपि पवनस्तिमित एव पूर्वमुक्तम् , स च न कम्पानुमेयः, तथापि च कम्पमारुतवच्चेत्यनेन कम्पजनकतयारोपि पूर्वोक्तत्वमिति भावः । दहनस्तु जाठर्य एव बोध्यो न तु धूमामिवदित्यनेनोदा- हृतः, अत एवोदाहृतयोरित्यस्य पूर्वोक्तयोरिति व्याख्या कृता, अन्यथा दृष्टान्तकृतयोरित्यर्थे धूमजनका- मिलाभे प्रकृतासङ्गतेः । पाकोत्पत्तिनिश्चय इति प्रामाणिकः पाठः । क्वचिद् धूमोत्पत्तिनिश्चय इति पाठः, तत्र धूमपदं पाकपरम् । एवमूष्ममात्रादित्यत्राप्यूष्मपदं वाष्पमात्रपरम् । क्वचित् पाठ एव तथा ।

मकरन्दः । वत इत्यर्थः । तथा च पाकेन जाठर्य्यवह्निः कम्पेन पवनो नानुमीयेतेत्यर्थः । पूर्वोक्तयोरिति । यद्यपि पवनः स्तिमित एव पूर्वोक्तः स च न कम्पानुमेयस्तथापि कम्पमारुतवच्चेत्यनेन कम्पज- नकवायोरपि पूर्वोक्तत्वमिति भावः । दहनस्तु धूमाग्निवदित्यनेनोक्तो न बोध्यः, किन्तु जाठर्य्य एव। उदाहृतस्थल एवेति जाठर्य्यलाभात् पूर्वोक्तयोरित्यर्थ इति व्याख्यातमिति ध्येयम् । धूमोत्पत्तिनिश्चय इति पाठे धूमपदेनैव पाक उपलक्षितः । तस्यैव जाठर्य्यवह्रिसाधकत्वादुपक्रान्तत्वाच्चेति । तेनापि जाठर्य्यवह्रिसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । ऊष्ममात्राच्चेति यदि पाठस्तदा ऊष्मपदं वायुपरमेवेति बोध्यम् । दोषान्तरमाह प्रकृतादिति ।

टिप्पणी । ति। कार्यतावच्छेदककोटौ कारणतावच्छेदककोटौ च दृश्यत्वमप्रवेश्यैव तेन तेन सामान्यरूपेण कार्य- कारणभाव इत्याह नतु दृश्यतैवेत्यादि । तदालीढस्य-उक्तसामान्यधर्मावच्छिन्नस्य ॥ ३ ॥