न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तमिममर्थमागमः संवदति, विसंवदति तु परेषां विचारम्— विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् । संबाहुभ्यां धमति संपतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥ अत्र प्रथमेन सर्वज्ञत्वं, चक्षुषा दृष्टेरुपलक्षणात् । द्वितीयेन सर्ववक्तृत्वं, मुखेन वागुपलक्षणात् । तृतीयेन सर्वसहकारित्वं, बाहुना सहकारित्वोपलक्षणात् । चतु- र्थेन व्यापकत्वं, पदा व्याप्तेरुपलक्षणात् । पञ्चमेन धर्माधर्मलक्षणप्रधानकारणत्वं, तौ हि लोकयात्रावहनाद् बाहू । षष्ठेन परमाणुरूपप्रधानाधिष्ठेयत्वं, ते हि गतिशील- त्वात् पतत्त्रव्यपदेशाः-पतन्तीति । सन्धमति, सञ्जनयन्निति च व्यवहितोप- सर्गसम्बन्धः । तेन संयोजयति समुत्पादयन्नित्यर्थः । द्यावा इत्यूर्ध्वसप्तलोकोपल- क्षणम्, भूमीत्यधस्तात्, एक इत्यनादितेति । स्मृतिरपि—अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्त्तते-इत्यादि । एतेन ब्रह्मादिप्रतिपादका आगमा वोद्धव्याः ॥ ३ ॥ आयोजनात् खल्वपि— स्वातन्त्र्ये जडताहानिर्नादृष्टं दृष्टघातकम् । हेत्वभावे फलाभावो विशेषस्तु विशेषवान् ॥ ४ ॥ परमाण्वादयो हि चेतनायोजिताः प्रवर्त्तन्ते अचेतनत्वाद् वास्यादिवत् । अन्यथा कारणं विना कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्गः । अचेतनक्रियायाश्चेतनाधिष्ठानकार्य-

प्रकाशः ।

आर्षमिति । अस्मन्न्याये नागमविरोधोऽपि तु तत्संवादः, परोक्तन्याये तु नैवमित्याह तमिम- मिति । व्यवहितेति । व्यवहिताश्चेत्यनेन उपसर्गसंज्ञाविधानादिति भावः । एतेन ब्रह्मादीति । ब्रह्मादिशरीरमधिष्ठाय ईश्वर एव जगत् सृजतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ खल्वपीति निपातसमुदायः, उदाह्रियते-इत्यर्थे वर्त्तते, न समुच्चयार्थः । स, साध्यो विश्व- विदव्यय इत्यनेनान्वीयते इत्येके । साद्ध्यते इत्यनुवर्त्तते इत्यन्ये । एवमग्रेऽपि । आ युज्यते संयुज्यतेऽन्योन्यं द्रव्यमनेनेत्यायोजनं द्व्यणुकारम्भकसंयोजनकं सर्गाद्यकालीन- परमाणुकर्मेह विवक्षितम् । तद् यदि स्वप्रयत्नादेव तेषां स्यात्, तदा परमाणूनामचैतन्याद्युपपत्ति- रित्याह स्वातन्त्र्ये इति । यदि च प्रयत्ननिरपेक्षाददृष्टादेव तत् स्यात्, तदा द्व्यणुकादीनामपि तत एवोत्पादः स्यादिति हेत्वन्तरोच्छेद इत्याह नादृष्टमिति । चेतनव्यापारसहितात्तस्मादिति भावः । तथाच सर्गाद्यकालीनद्व्यणुकोत्पादकं कर्म स्वसमानकालीनप्रयत्नजन्यं कर्मत्वाच्चेष्टावदिति मानार्थः । विपक्षे किं बाधकमित्याह हेत्वभाव इति । हेतोश्चेतनव्यापारस्यान्यत्रोपलब्धस्या- भावे क्रियारूपफलाभाव इत्यर्थः । ननु चेष्टारूपः क्रियाविशेषस्तथा, न तु क्रियामात्रमित्यत आह विशेषस्त्विति । चेष्टा हि भोक्तृगतप्रयत्नस्य प्रयोज्या, न तु प्रयत्नमात्रस्येत्यर्थः । तर्कोपकार्यं मानमाह परमाण्वादयो हीति । आयोजिता उत्पादितकर्माणः प्रवर्त्तन्ते कार्यमारभन्ते इत्यर्थः । विशेषणीभूतकर्मपक्षत्वे पूर्वदर्शितानुमाने तात्पर्यम् । विशेषस्त्वित्यि-

प्रकाशिका ।

नादुभयोरगमानुरोधमाहेत्यर्थः ॥ ३ ॥ मूलोक्तानुमानस्य व्याप्यमादौ व्यभिचारादाह सर्गाद्यका-

मकरन्दः ।

व्यभिचारात्रापरितुष्यन् स्वयं तर्कोपकार्यमानमाह सर्गाद्यकालीनेति । अत एवाह विशेष-

टिप्पणि ।

स्वातन्त्र्ये जडताहानिरित्यादि । आयोजनं (-कर्मविशेषः.) प्रयत्नजन्यं कर्मत्वात् मदीय-