भारतकोश
पद्म पुराण

पद्म पुराण

Padma Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished1,018 पृष्ठ

पृष्ठ 735, कुल 1018 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 735

७१८ * अर्चयस्व हृषीकेशं यदिच्छसि परं पदम् * [ संक्षिप्त पद्मपुराण


मुक्तिदः—इच्छानुसार मुक्ति देनेवाले ॥ २७० ॥ सबालस्त्रीजलक्रीडामृतवापीकृतार्णवः । ब्रह्मास्त्रदग्धगर्भस्थपरीक्षित्जीवनैककृत् ॥ २७१ ॥

८२० सबालस्त्रीजलक्रीडामृतवापीकृतार्णवः— बालकों और स्त्रियोंके जल-विहार करनेके लिये समुद्रको अमृतमयी बावलीके समान बना देनेवाले, ८२१ ब्रह्मास्त्रदग्धगर्भस्थपरीक्षित्जीवनैककृत्—अश्वत्थामाके ब्रह्मास्त्रसे दग्ध हुए गर्भस्थ परीक्षित्‌को एकमात्र जीवन-दान देनेवाले ॥ २७१ ॥

परलीनद्विजसुतानेताऽर्जुनमदापहः । गूढमुद्राकृतिग्रस्तभीष्माद्यखिलकौरवः ॥ २७२ ॥

८२२ परलीनद्विजसुतानेता—नष्ट हुए ब्राह्मणकुमारोंको पुनः ले आनेवाले, ८२३ अर्जुनमदापहः—अर्जुनका घमंड दूर करनेवाले, ८२४ गूढमुद्राकृतिग्रस्तभीष्माद्यखिलकौरवः—गम्भीर मुद्रावाली आकृति बनाकर भीष्म आदि समस्त कौरवोंको कालका ग्रास बनानेवाले ॥ २७२ ॥

यथार्थखण्डिताशेषदिव्यास्त्रपार्थमोपहृत् । गर्भशापच्छलध्वस्तयादवोर्वीभरापहः ॥ २७३ ॥

८२५ यथार्थखण्डिताशेषदिव्यास्त्रपार्थमोपहृत्— समस्त दिव्यास्त्रोंका भलीभाँति खण्डन करनेवाले अर्जुनके मोहको हरनेवाले, ८२६ गर्भशापच्छलध्वस्तयादवोर्वीभरापहः— स्त्रीरूप धारण करके गये हुए साम्बके गर्भको मुनियोंद्वारा शाप दिलानेके बहाने पृथ्वीके भारभूत समस्त यादवोंका संहार करनेवाले ॥ २७३ ॥

जराव्याधारिगतिदः स्मृतमात्राखिलेष्टदः । कामदेवो रतिपतिर्मन्मथः शम्बरान्तकः ॥ २७४ ॥

८२७ जराव्याधारिगतिदः—शत्रुका काम करनेवाले जरा नामक व्याधको उत्तम गति प्रदान करनेवाले, ८२८ स्मृतमात्राखिलेष्टदः—स्मरण करनेमात्रसे सम्पूर्ण अभीष्ट पदार्थोंको देनेवाले, ८२९ कामदेवः—कामदेवस्वरूप, ८३० रतिपतिः—रतिके स्वामी, ८३१ मन्मथः—विचारशक्तिका नाश करनेवाले कामदेवस्वरूप, ८३२ शम्बरान्तकः—शम्बरासुरके प्राणहन्ता ॥ २७४ ॥

अनङ्गो जितगौरीशो रतिकान्तः सदेप्सितः । पुष्पेषुर्विश्वविजयी स्मरः कामेश्वरीप्रियः ॥ २७५ ॥

८३३ अनङ्गः—अङ्गरहित, ८३४ जितगौरीशः—गौरीपति शङ्करको भी जीतनेवाले, ८३५ रतिकान्तः—रतिके प्रियतम, ८३६ सदेप्सितः—कामी पुरुषोंको सदा अभीष्ट, ८३७ पुष्पेषुः—पुष्पमय बाणवाले, ८३८ विश्वविजयी—सम्पूर्ण जगत्पर विजय पानेवाले, ८३९ स्मरः—विषयोंके स्मरणमात्रसे मनमें प्रकट हो जानेवाले, ८४० कामेश्वरीप्रियः— कामेश्वरी-रतिके प्रेमी ॥ २७५ ॥

उषापतिर्विश्वकेतुर्विश्वतृप्तोऽधिपूरुषः । चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्युगविधायकः ॥ २७६ ॥

८४१ उषापतिः—बाणासुरकी कन्या उषाके स्वामी अनिरुद्धरूप, ८४२ विश्वकेतुः—विश्वमें विजय-पताका फहरानेवाले, ८४३ विश्वतृप्तः—सब ओरसे तृप्त, ८४४ अधिपूरुषः—अन्तर्यामी साक्षी चेतन, ८४५ चतुरात्मा—मन, बुद्धि, अहंकार और चित्तरूप चार अन्तःकरणवाले, ८४६ चतुर्व्यूहः— वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्ध—इन चार व्यूहोंसे युक्त, ८४७ चतुर्युगविधायकः—सत्ययुग, त्रेता, द्वापर और कलियुग—इन चार युगोंका विधान करनेवाले ॥ २७६ ॥

चतुर्वेदैकविश्वात्मा सर्वोत्कृष्टांशकोटिसूः । आश्रमात्मा पुराणर्षिर्व्यासः शाखासहस्रकृत् ॥ २७७ ॥

८४८ चतुर्वेदैकविश्वात्मा—चारों वेदोंद्वारा प्रतिपादित एकमात्र सम्पूर्ण विश्वके आत्मा, ८४९ सर्वोत्कृष्टांशकोटिसूः—सबसे श्रेष्ठ कोटि-कोटि अंशोंको जन्म देनेवाले, ८५० आश्रमात्मा—आश्रमधर्मरूप, ८५१ पुराणर्षिः—पुराणोंके प्रकाशक ऋषि, ८५२ व्यासः—वेदोंका विस्तार करनेवाले, ८५३ शाखासहस्रकृत्—सामवेदकी सहस्र शाखाओंका सम्पादन करनेवाले ॥ २७७ ॥

महाभारतनिर्माता कवीन्द्रो बादरायणः । कृष्णद्वैपायनः सर्वपुरुषार्थकबोधकः ॥ २७८ ॥