भारतकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

तूभी विदित होता है, जो भागेगा सो जियेगा ॥ ९० ॥”

[Header] भाषाटीकासमेतम् । (१०७)

“यादृशी वदनच्छाया दृश्यते तव वानर । विकालेन गृहीतोऽसि यः परेति स जीवति ॥ ९० ॥ “हे वानर ! जैसी तेरे मुखकी छाया दीखती है विकालसे गृहीत हुआ तूभी विदित होता है, जो भागेगा सो जियेगा ॥ ९० ॥” उक्त्वा प्रनष्टश्च । यह कह भागगया- तत्प्रेषय मां येन गृहं गच्छामि । त्वं पुनः अनुभुङ्क्ष्व अत्र स्थित एव लोभवृक्षफलम्” । चक्रधरः प्राह,-“भोः ! अका- रणमेतत्, दैववशात् सम्पद्यते नृणां शुभाशुभम् । उक्तञ्च- सो मुझे जानेकी आज्ञा दो । और तू यहीं स्थित हुआ लोभवृक्षका फल भोग ।” । चक्रधर बोला,-“भो ! यह अकारण हुआ है । देववशसे मनुष्योको शुभाशुभ फलकी प्राप्ति होती है । कहा है- दुर्गस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधा धनदाच्च वित्तम् । शास्त्रञ्च यस्योशनसा प्रणीतं स रावणो दैववशाद्विपन्नः ॥ ९१ ॥ जिसका दुर्ग त्रिकूट पर्वत, समुद्र खाई, राक्षस योध्ता, कुबेरसे धनकी प्राप्ति, जिसके यहां शुक्रका निर्मित किया शास्त्र वह रावण भी दैववशसे नष्ट हुआ ॥ ९१ ॥ तथाच- और देखो- अन्धकः कुब्जकश्चैव त्रिस्तनी राजकन्या । त्रयोऽप्यन्यायतः सिद्धाः सम्मुखे कर्मणि स्थिते ॥९२॥” तथा अधा कुबडा तीन स्तनवाली राजकन्या यह तीनों कर्मके सन्मुख होनेमें अन्यायसे भी सिद्ध हुए ॥ ९२ ॥” सुवर्णसिद्धिः आह-“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्- सुवर्णसिद्धि बोला,-“यह कैसे ?” वह बोला-

(५०८) पञ्चतन्त्रम् ।

(५०८) पञ्चतन्त्रम् । कथा १२. अस्ति उत्तरापथे मधुपुरं नाम नगरम् । तत्र मधुसेनो नाम राजा बभूव । तस्य कदाचित् विषयसुखम् अनुभवतः त्रिस्तनी कन्या बभूव । अथ तां त्रिस्तनीं जातां श्रुत्वा स राजा कञ्चुकिनः प्रोवाच,-"यद भोः त्यज्यतामियं त्रिस्तनी गत्वा दूरेऽरण्ये यथा कश्चित् न जानाति"। तच्छ्रुत्वा कञ्चुकिनः प्रोचुः,- "महाराज ! ज्ञायते यत अनिष्टकारिणी त्रिस्तनी कन्या भवति । तथापि ब्राह्मणा आहूय प्रष्टव्या येन लोकद्वयं न विरुद्ध्यते । यतः- उत्तर दिशामें एक मधुपुर नाम नगर है। वहां मधुसेन नामवाला राजाथा। उसको कभी विषयसुख अनुभव करते तीन स्तनवाली कन्या हुई। उसको तीन स्तनवाली हुई सुनकर राजा कंचुकीसे बोला,-"भो ! इस तीन स्तनीको दूर वनमें जाकर त्याग दा जो कोई भी इसको न जाने"। यह सुन कुंचकी बोले,-"महाराज ! यह जाना तो है कि, तीन स्तनी कन्या अनिष्टकारिणी होती है। तो भी ब्राह्मणोंको बुलाकर बूझाजाय, जिससे दोनों लोक न बिगडें। क्योंकि- यः सततं परिपृच्छति शृणोति सन्धारयत्यनिशम् । तस्य दिवाकरकिरणैर्नलिनीव विवर्द्धते बुद्धिः ॥ ९३ ॥ जो सदा पूछता, सुनता, रातदिन धारण करता है उसकी बुद्धि सूर्यकी किरणोंसे कमलिनीकी समान बढती है ॥ ९३ ॥ तथाच- और देखो- पृच्छकेन सदा भाव्यं पुरुषेण विजानता । राक्षसेन्द्रगृहीतोऽपि प्रश्नान्मुक्तो द्विजः पुरा ॥ ९४ ॥ " विज्ञ पुरुषकोभी प्रश्न करना चाहिये, राक्षसेन्द्रसे गृहीत हुआ कोई पुरुष पहले प्रश्नसेही मुक्त हुआ था ॥ ९४ ॥" राजा आह-"कथमेतत् ?" ते प्रोचुः- राजा बोला,-"यह कैसे ?" वे बोले-

कथा १३.

भाषाटीकासमेतम् । (५०९) कथा १३. देव ! कस्मिंश्चित् वनोद्देशे चण्डकर्मा नाम राक्षसः प्रति- वसति स्म, एकदा तेन भ्रमता अटव्यां कश्चिद् ब्राह्मणः समासादितः । ततः तस्य स्कन्धमारुह्य प्रोवाच,-"भो ! अग्रेसरो गम्यताम् । ब्राह्मणोऽपि भयत्रस्तमनाः तमादाय प्रस्थितः । अथ तस्य कमलोदरकोमलौ पादौ दृष्ट्वा ब्राह्मणो राक्षसम् अपृच्छत्-"भोः ! किमेवं विधौ ते पादौ अतिको- मलौ ?'' । राक्षस आह-"भो ! व्रतमस्ति, नाहम् आर्द्र- पादो भूमि स्पृशामि" । ततः तच्छ्रुत्वा आत्मनो मोक्षोपायं चिन्तयन् सरः प्राप्तः । ततो राक्षसेन अभिहितम्,-"भो ! यावदहं स्नानं कृत्वा देवतार्च्चनविधिं विधाय आगच्छामि तावत् त्वया अतः स्थानात् अन्यत्र न गन्तव्यम्" । तथानु- ष्ठिते द्विजः चिन्तयामास । "नूनं देवतार्चनविधेरूर्ध्व मामेष भक्षयिष्यति । तत् द्रुततरं गच्छामि येन एष आर्द्रपादो न मम पृष्ठम् एष्यात" । तथानुष्ठिते राक्षसो व्रतभङ्गभयात् तस्य पृष्ठ न गतः । अतोऽह ब्रवीमि- देव ! किसी वनके निकट चण्डकर्मा नाम राक्षस रहता था । एक समय रात्रिको वनमें भ्रमण करते उसे कोई ब्राह्मण मिला । तब उसके कंधेपर चढकर बोला,-"भो ! आगे होकर चलो" । ब्राह्मणभी भय व्याकुल मनसे उसे लेकर चला तब उससे कमलके मध्यभागकी समान चरणोंको कोमल देख कर ब्राह्मण राक्षससे पूछने लगा--"भो ! इस प्रकार आपके चरण कोमल क्यों है ?" राक्षस बोला,-"भो ! यह मेरा व्रत है कि, गीले पाव मैं पृथ्वीको स्पर्श नहीं करता हूँ"। यह सुनकर अपने छूटनेके उपायको विचारता हुआ वह सरोवरको प्राप्त हुआ । तब राक्षसने कहा,-"भो ! जबतक मैं स्नानकर देवतार्चन विधि करके आऊ तबतक तुम इस स्थानसे ओर कहीं न जाना"। ऐसा करने पर ब्राह्मण विचारने लगा-"अवश्यही देवार्चन विधिके उपरान्त यह मुझको खा जायगा । सा शीघ्रतासे जाऊ जिससे यह गीले चरण होनेके कारण मेरे पीछे न आ सकेगा"। ऐसा करनेपर राक्षस व्रतभंगके डरसे उसके पीछे गया । इससे मैं कहता हू-

(५१०) पञ्चतन्त्रम् ।

(५१०) पञ्चतन्त्रम् । पृच्छकेन सदा भाव्यं पुरुषेण विजानता । राक्षसेन्द्रगृहीतोऽपि प्रश्नान्मुक्तो द्विजः पुरा ॥ ९५ ॥” ज्ञानी पुरुषको भी सदा पूछना चाहिये, राक्षसेन्द्रसे पूछा हुआ ब्राह्मण प्रश्नसे- ही छूटा ॥ ९५ ॥” अथ तेभ्यः तच्छ्रुत्वा राजा द्विजान् आहूय प्रोवाच,–“भो ब्राह्मणाः ! त्रिस्तनी मे कन्या समुत्पन्ना तत् किं तस्याः प्रति विधानम् अस्ति न वा ?” ते प्रोचुः-“देव ! श्रूयताम्– तब उनसे सुनकर राजा ब्राह्मणोंको बुलाकर बोला,-“भो ब्राह्मणो ! मेरे तीन स्तनकी कन्या उत्पन्न हुई है सो कोई उसका प्रतिविधान है वा नहीं ?” वे बोले,-“देव सुनिये- हीनाङ्गी वाधिकाङ्गी वा या भवेत्कन्यका नृणाम् । भर्तुः स्यात्सा विनाशाय स्वशीलनिधनाय च ॥ ९६ ॥ जो हीन अङ्गवाली वा अधिक अंगवाली कन्या मनुष्योंके हो वह भर्ताके और अपने शीलके नाशके लिये होती है ॥ ९६ ॥ या पुनस्त्रिस्तनी कन्या याति लोचनगोचरम् । पितरं नाशयत्येव सा द्रुतं नात्र संशयः ॥ ९७ ॥ और जो कहीं तीन स्तनवाली कन्या पिताके नेत्रगोचर हो तो वह शीघ्र अपने पिताको नाश करती है इसमें सन्देह नहीं ॥ ९७ ॥ तस्मात् अस्या दर्शनं परिहरतु देवः । तथा यदि कश्चित् उद्वाहयति तदेनां तस्मै दत्त्वा देशत्यागेन नियोजयितव्या इति । एवं कृते लोकद्वयाविरुद्धता भवति” । अथ तेषां तद् वचनम् आकर्ण्य स राजा पटहशब्देन सर्वत्र घोषणां आज्ञा पयामास-“अहो ! त्रिस्तनीं राजकन्यां यः कश्चित् उद्वाह- यति स सुवर्णलक्षम् आप्नोति देशत्यागञ्च” । एवं तस्याम् आघोषणायां क्रियमाणायां महान् कालो व्यतीतः । न क- श्चित् तां प्रतिगृह्णाति । सापि यौवनोन्मुखी सञ्जाता सुगुप्त- स्थानस्थिता यत्नेन रक्ष्यमाणा तिष्ठति । अथ तत्रैव नगरे कश्चित् अन्धः तिष्ठति । तस्य च मन्थरकनामा कुब्जोऽग्रेसरो यष्टिग्राही । ताभ्यां तं पटहशब्दमाकर्ण्य मिथो मन्त्रितम्

[Header] भाषाटीकासमेतम् । (५११)

  • स्पृश्यतेऽयं पटहो यदि कथमपि दैवात् कन्या लभ्यते तथा सुवर्णप्राप्तिश्च भवति, सुखेन सुवर्णप्राप्त्या कालो व्रजति । अथ यदि तस्या दोषतो मृत्युर्भवति दारिद्र्योपात्तस्य अस्य क्लेशस्य पर्यन्तो भवति । उक्तञ्च- इस कारण स्वामी ! इसके दर्शनको त्यागिये और जो इसे विवाहनेकी इच्छा करे तो वह उसे देकर देश त्यागकी आज्ञा दो ऐसा करनेपर दोनों लोकोंमें अविरुद्धता होगी" । तब उनके यह वचन सुनकर वह राजा बाजेके शब्दसे सर्वत्र घोषणा करानेकी आज्ञा देता हुआ- "अहो ! इस तीन स्तनवाली कन्याको जो विवाह करेगा वह लाख अशरफी पावेगा ( परन्तु ) देश त्याग करना होगा" । इस प्रकार उसकी घोषणाको बहुत समय बीत गया । किसीने उसको ग्रहण न किया । वहभी युवा अवस्थाको प्राप्त होकर गुप्त स्थानमें स्थित हुई यत्नसे रक्षित थी । उसी नगरमें एक अन्धा था । उसके पास एक मन्थरक नामवाला कुबडा लकडी पकडा कर आगे चलनेवाला था । उन्होंने उस वाद्य- शब्दको सुनकर परस्पर विचारा । "यह शब्द जो घोषित होता है सो यदि हम पटहको स्पर्श करें तो इसके अनुसार प्रारब्धसे कन्या प्राप्त हो जाय तो सुवर्णके लाभसे हमारा समय सुख भोगते बीतेगा और जो यदि उसके दोषसे मृत्यु हो जाय तो दरिद्रतासे प्राप्त हुए इस क्लेशका अन्त होजायगा । कहा है- लज्जा स्नेहः स्वरमधुरता बुद्धयो यौवनश्रीः कान्तासंगः स्वजनममता दुःखहानिर्विलासः । धर्मः शास्त्रं सुरगुरुमतिः शौचमाचारचिन्ता पूर्णे सर्वे जठरपिठरे प्राणिनां संभवन्ति ॥ ९८ ॥ लज्जा, स्नेह, स्वरकी मधुरता, बुद्धि, यौवनकी लक्ष्मी, कान्ताका संग, स्वजनकी ममता, दुःखहानि, विलास, धर्मशास्त्र, देव गुरुमें भक्ति, पवित्रता, सदाचारका अनुष्ठान यह सब प्राणियोंके पेट भरनेमें होते हैं ॥ ९८ ॥ एवमुक्त्वा अन्धेन गत्वा स पटहः स्पृष्टः । "भो ! अहं तां कन्याम् उद्वाहयामि यदि राजा मे प्रयच्छति" । ततस्तैः राजपुरुषैः गत्वा राज्ञे निवेदितम्,- "देव! अन्धकेन केनचित् पटहः स्पृष्टः । तदत्र विषये देवः प्रमाणम्" । राजा प्राह-

( ५१२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ५१२ ) पञ्चतन्त्रम् । ऐसा कहकर अन्धेने जाकर उस पटहको स्पर्श किया । "भो ! मैं उस कन्याको विवाहूंगा जो राजा मुझे कन्याको देगा"। तब उन राजपुरुषोंने राजा- से जाकर कहा-"देव ! किसी अन्धेने वह घोषणाका बाजा छुआ है। सो इसमें देवही प्रमाण है"। राजा बोला,- अन्धो वा बधिरो वापि कुष्ठी वाप्यन्त्यजोऽपि वा । प्रतिगृह्णातु तां कन्यां सलक्षां स्याद्विदेशजः ॥ ९९ ॥" अन्धा, बहरा, कुष्ठी, अन्त्यज ( नीच ) कोईहो लाख अशरफी सहित कन्याको ग्रहण करे और देशसे बाहर हो ॥ ९९ ॥" अथ राजादेशात् तैः रक्षापुरुषैः तं नदीतीरे नीत्वा सुव- र्णलक्षेण समं विवाहविधिना त्रिस्तनीं तस्मै दत्त्वा जल- याने निधाय कैवर्त्ताः प्रोक्ताः-“भोः ! देशान्तरं नीत्वा कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने अन्धः सपत्नीकः कुब्जकेन सह मोचनीयः” । तथानुष्ठिते विदेशम् आसाद्य कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने कैवर्त्तदर्शिते त्रयोऽपि मूल्येन गृहं प्राप्ताः सुखेन कालं नयन्ति स्म, केवलम् अन्धः पर्य्यङ्के सुप्तः तिष्ठति । गृहव्यापारं मन्थरकः करोति, एव गच्छता कालेन त्रिस्त- न्याः कुब्जकेन सह विकृतिः समपद्यत । अथवा साधु इद- मुच्यते,- तब राजाकी आज्ञासे उन राजपुरुषोंने उसे नदीके किनारे लेजाकर लाख सुवर्णके साथ ही विवाह विधिसे वह तीन स्तनकी कन्या उसे देकर नावमें बैठाय मल्लाहोंसे कहा-“भो ! इन्हें देशान्तरमें लेजाकर किसी स्थानमें स्त्रीसहित अन्धे कुबडेको छोडदो” ऐसा करनेपर विदेशको प्राप्त हो कैवर्तकके दिखाये किसी स्थानमें वे तीनों मूल्यके साथ घरको प्राप्त हुए सुखसे समयको बिताने लगे । केवल अन्धा पलंगके ऊपर सोताही रहता । घरका कार्य्य कुबडा करता इस प्रकार समय जाते त्रिस्तनीके साथ लगडेका व्यभिचार प्रगट हुआ । अथवा यह अच्छा कहा है- यदि स्याच्छीतलो वह्निश्चन्द्रमा दहनात्मकः । सुस्वादुः सागरः स्त्रीणां तत्सतीत्वं प्रजायते ॥ १०० ॥ जो अग्नि शीतल चन्द्रमा जलनेवाला और सागर स्वादिष्ट हो तौ कदाचित् स्त्रियोंमें सतीत्व होजाय ॥ १०० ॥

भाषाटीकासमेतम् । ( ५१३ )

अथ अन्येद्युः त्रिस्तन्या मन्थरोऽभिहितः। "भोः सुभग ! यदि एषः अन्धः कथञ्चिद्यापाद्यते तत् आवयोः सुखेन कालो याति, तदन्विष्यतां कुत्रचित् विषं येन अस्मै तत्प्रदाय सुखिनी भवामि” । अन्यदा कुब्जकेन परिभ्रमता मृतः कृष्णसर्पः प्राप्तः। तं गृहीत्वा प्रहृष्टमना गृहमभ्येत्य तामाह,- “सुभगे ! लब्धोऽयं कृष्णसर्पः । तदेनं खण्डशः कृत्वा प्रभूत- शुण्ठ्यादिभिः संस्कार्य्य अस्मै विकलनेत्राय मत्स्यामिषं भणित्वा प्रयच्छ येन द्राक् विनश्यति यतोऽस्य मत्स्यस्य आमिषं सदा प्रियम्”। एवमुक्त्वा मन्थरो बाह्ये गतः । सापि प्रदीप्ते वह्नौ कृष्णसर्पं खण्डशः कृत्वा तक्रम् आदाय गृहव्यापाराकुला तं विकलाक्षं सप्रश्रयमुवाच,-“आर्य्य- पुत्र ! तव अभीष्टं मत्स्यमांसं समानीतं यतः त्वं सदा एव तत् पृच्छसि । ते च मत्स्या वह्नौ पाचनाय तिष्ठन्ति । तद्या- वत् अहं गृहकृत्यं करोमि तावत् त्वं दर्वीम् आदाय क्षणमेकं तान् प्रचालय” । सोऽपि तदाकर्ण्य हृष्टमनाः सृक्वणी परि- लिहन् द्रुतम् उत्थाय दर्वीं आदाय प्रमथितुमारब्धः । अथ तस्य मत्स्यान् मथतो विषगर्भबाष्पेण संस्पृष्टं नीलपटलं चक्षु- र्भ्याम् अगलत् । असौ अपि अन्धो बहुगुणं मन्यमानो विशेषात् नेत्राभ्यां बाष्पग्रहणम् अकरोत् । ततो लब्धदृष्टि- र्जातो यावत् पश्यति तावत्तक्रमध्ये कृष्णसर्पखण्डानि केव- लानि एव अवलोकयति । ततो व्यचिन्तयत,-“अहो ! किमेतत् ? मम मत्स्यामिषं कथितमासीदनया, एतानि तु कृष्णसर्पखण्डानि । तत् तावत् विजानामि सम्यक् त्रिस्तन्याः चेष्टितं किं मम वधोपायक्रमः कुब्जस्य वा, उताहो अन्यस्य वा कस्यचित् ?” एवं विचिन्त्य स्वाकारं गृह्णन् अन्धवत् कर्म करोति यथा पुरा। अत्रान्तरे कुब्जः समा- गत्य निःशंकतया आलिंगनचुम्बनादिभिः त्रिस्तनीं सेवि- तुम् उपचक्रमे। सोऽपि अन्धः तम् अवलोकयन् अपि यावत् न ३३

( ५१४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ५१४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

किञ्चित् शस्त्रं पश्यति तावत् कोपव्याकुलमनाः पूर्ववत् शयनं गत्वा कुब्जं चरणाभ्यां संगृह्य सामर्थ्यात् स्वमस्तकोपरि भ्रामयित्वा त्रिस्तनीं हृदये व्यताडयत् । अथ कुब्जप्रहारेण तस्याः तृतीयः स्तन उरसि प्रविष्टः । तथा बलात् मस्तको- परिभ्रामणेन कुब्जः प्राञ्जलतां गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- तब और दिन त्रिस्तनीने मन्थरकसे कहा,-"भो सुभग ! यदि यह अन्ध किसी प्रकारसे मारा जाय तो हम दोनोंका समय सुखसे बीते, सो कहीं विषकी खोज करो जो इसे देकर मैं सुखी हूं"। तब एक दिन कुबड़ेने घूमते हुए काला मराहुआ साप पाया, उसको ग्रहण कर प्रसन्न हुआ घरमें आकर उससे बोला- "भो सुभगे ! यह काला सांप लम्बा है, सो इसे टुकड़े कर अनेक सोंठभादि मसालोंसे संस्कृत कर इस विकलनेत्रके निमित्त मच्छीका मांस बताकर प्रदान करूं । इससे झटही यह नष्ट हो जायगा । कारण कि इसको मत्स्यका मांस सदा प्रिय है"। ऐसा कह मन्थरक बाहर गया । वह भी दीप्त अग्निमें काले सर्पके टुकड़े कर मट्ठामें डाल घरके व्यापारमें व्याकुल हुई उस विकलाक्षसे नम्रतापूर्वक बोली,-"आर्य्यपुत्र ! यह तुम्हारा अभीष्ट मत्स्यमांस प्राप्त किया है। जिसको तुम सदाही पूछा करते हो वे मत्स्य अग्निमें पकानेको स्थित हैं सो जबतक मैं घरका कार्य करूं, तबतक तुम करछुली लेकर एक क्षणमात्रको उन्हें चलाओ"। वह भी यह वचन सुन प्रसन्न मनसे जिह्वासे होठ चाटता हुआ शीघ्र उठ करछुलीसे चलाने लगा । तब उसको मत्स्य मथतेमें विष गर्भसे उठा धुवां नेत्रोंके नील पटलको लगता हुआ । तब यह अन्धा उसे बहुत उपकारक मान विशेषकर नेत्रोंसे ( १ ) बाष्प ग्रहण करता भया । तब दृष्टिके प्राप्त होनेसे जब देखने लगा, तब मट्ठेके बीचमें केवल काले सांपके टुकड़ेही देखे । तब विचारने लगा,-"अहो यह क्या है ? इसने तो मुझे मत्स्यका मांस बतलाया था और यह तो काले सांपके खण्ड हैं । सो इस त्रिस्तनीकी चेष्टाको भली प्रकारसे जानूं ? क्या यह मेरे वधका उपाय है या कुब्जकके वा किसी अन्यका?" ऐसा विचार कर अपने आकारको छिपाये हुए अन्धकी समान कर्म करने लगा जैसे कि पहले । इसी समय कुब्जक आकर निश्शंकतासे आलिंगन चुम्बना- दिसे त्रिस्तनीको सेवने लगा । वह भी अन्धा उसको देखकर जब कोई शस्त्र


१ भाफ ।

भाषाटीकासमेतम्। (५१५) न पाता हुआ तबतक पूर्ववत् शयन स्थानमें जाकर कुबडेकी टांगे पकड साम- र्ध्यसे अपने मस्तकपर घुमाकर त्रिस्तनीके हृदयमें प्रहार करता हुआ । तब कुब्जके प्रहारसे उसका तीसरा स्तन हृदयमें प्रवेश कर गया और बलसे मस्तकके ऊपर घुमानेसे कुबडा सीधा होगया । इससे मैं कहता हू- अन्धकः कुब्जकश्चैव राजकन्या च त्रिस्तनी । त्रयोऽप्यन्यायतः सिद्धाः सन्मुखे कर्मणि स्थिते ॥१०१॥” अन्धा, कुबडा और तीन स्तनवाली राजकन्या यह तीनों सम्मुख कर्मकी स्थितिमें अन्यायसे सिद्ध हुए ॥ १०० ॥” सुवर्णसिद्धिः आह,–“भोः सत्यमेतत्, दैवानुकूलतया सर्वं कल्याणं सम्पद्यते । तथापि पुरुषेण सतां वचनं कार्य्यम् । न पुनः एवमेव वर्त्तते स त्वमिव विनश्यति । सुवर्णसिद्धि बोला,–“भो ! यह सत्य है, देवानुकूलतासे सब कार्यमें मंगल होगा तो भी पुरुषको सत्पुरुषोके वचन करने चाहिये, न कि ऐसाही है यह कहनेसे वह पुरुष तुम्हारी समान नष्ट होगा । तथाच- और देखो- एकोदराः पृथग्ग्रीवा अन्योऽन्यफलभक्षिणः । असंहता विनश्यन्ति भारण्डा इव पक्षिणः ॥ १०१ ॥” एक उदर, पृथक् ग्रीवावाले परस्पर फलके भक्षण कर्ता मेल न करनेसे भारण्ड पक्षीकी समान नष्ट होते हैं ॥ १०१ ॥” चक्रधर आह,–“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत् । चक्र धर बोला,–“यह कैसे ?” वह बोला- कथा १४. कस्मिंश्चित् सरोवरे भारण्डनामा पक्षी एकोदरः पृथग्- ग्रीवः प्रतिवसति स्म । तेन च समुद्रतीरे परिश्रमता किञ्चित् फलम् अमृतकल्पं तरङ्गाक्षिप्तं सम्प्राप्तम् । सोऽपि भक्षयन् इदमाह,–“अहो! बहूनि मया अमृतप्रायाणि समुद्रकल्लोला- हृतानि फलानि भक्षितानि । परमपूर्वोऽस्य आस्वादः, तत

( ५१६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ५१६ ) पञ्चतन्त्रम् । किं पारिजातहरिचन्दनतरुसम्भवं किं वा किञ्चित् अमृत- मयफलम् अव्यक्तेनापि विधिना पतितम्”। एवं तस्य ब्रुवतो द्वितीयमुखेन अभिहितम्,-“भो ! यदि एवं तत् ममापि स्तोकं प्रयच्छ येन जिह्वासौख्यम् अनुभवामि”। ततो विह- स्य प्रथमवक्त्रेण अभिहितम्,-“आवयोः तावदेकं उदरं एका तृप्तिश्च भवति । ततः किं पृथग्भक्षितेन, वरमनेन शेषेण प्रिया तोष्यते”। एवं अभिधाय तेन शेषं भारण्ड्याः प्रदत्तं सापि तत् अस्वाद्य प्रहृष्टतमा आलिङ्गनचुम्बनसम्भावनाने- कचाटुपरा बभूव । द्वितीयं मुखं तद्दिनादेव प्रभृति सोद्वेगं सविषादञ्च तिष्ठति । अथ अन्येद्युः द्वितीयमुखेन विषफलं प्राप्तम् । तद् दृष्ट्वा अपरमाह,-“भो! नित्रिंश पुरुषाधम निर- पेक्ष ! मया विषफलम् आसादितम्। तत् तवापमानात् भक्षया- मि”। अपरेण अभिहितम्,-“मूर्ख ! मा मा एवं कुरु, एवं कृते द्वयोरपि विनाशो भविष्यति”। अथ एवं वदता तेन अपमानेन फलं भक्षितं किं बहुना, द्वौ अपि विनष्टौ । अतोऽहं ब्रवीमि,– किसी सरोवरमें भारण्ड नामवाला पक्षी एक उदर और दो शिरवाला रहता था। उसने सागरके किनारे घूमते हुए कोई फल अमृतकी समान तरङ्गोंसे फेंका हुआ प्राप्त किया वह भी उसे भक्षण करता यह बोला,-“अहो! बहुतसे मैंने अमृतकी समान सागरकी लहरसे क्षिप्त हुए फल खाये हैं परन्तु इसका स्वाद अपूर्व है । सो क्या पारिजात हरिचन्दनके वृक्षसे उत्पन्न हुआ है ? क्या कोई अमृतमय फल ? वा मेरी अच्छी विधिसे प्राप्त हुआ है”। इस प्रकार उसके कहनेसे उसके दूसरे मुखने कहा,-“भो ! यदि ऐसा है तो मुझे भी थोडासा दो जिससे जिह्वाका सुख अनुभव करूंगा”। तब हँसकर प्रथम मुखने कहा-“हम दोनोंका एकही उदर है एकही तृप्ति होती है। सो पृथक् भक्षण करनेसे क्या है इस शेषसे प्रियाको सन्तुष्ट करेंगे”। ऐसा कहकर उसने शेष भारण्डीको दिया। वहभी उसको खाकर प्रसन्न मनसे आलिंगन चुम्बनकी सम्भावनासे अनेक चाटु वचन कहती हुई। दूसरा मुख उसी दिन लेकर उद्वेग और विषाद युक्त रहने लगा। तब और दिन दूसरे मुखने एक विष फल पाया । उसको देखकर

भाषाटीकासमेतम्। (५१७) दूसरेसे बोला,-"हे निष्ठुर पुरुषोंमें नीच ! दूसरेके सुखकी अपेक्षासे रहित ! मैंने विषफल पाया है । सो तेरे अपमानसे खाता हूँ"। दूसरेने कहा-"मूर्ख ! ऐसा मत करे । ऐसा करनेसे दोनोंहीका नाश होगा"। तब ऐसा कहनेपरभी उसने अपमानसे फल खा लिया ! बहुत कहनेसे क्या दोनोंही नष्ट हुए । इससे मैं कहता हूँ- एकोदराः पृथग्ग्रीवा अन्योन्यफलभक्षिणः । असंहता विनश्यन्ति भारण्डा इव पक्षिणः ॥ १०२ ॥" कि एक उदर पृथक् मुख परस्पर फलभक्षणकी इच्छावाले विना मेलके भारण्ड पक्षीकी समान नष्ट होते हैं ॥ १०२ ॥" चक्रधर आह,-"सत्यमेतत् । तद्गच्छ गृहम्, परमेकाकिना न गन्तव्यम् । उक्तञ्च,- चक्रधर बोला,-"यह सत्य है । सो घरको जाओ । परन्तु इकले न जाना । कहा है-

  • एकः स्वादु न भुञ्जीत नैकः सुप्तेषु जागृयात् । एको न गच्छेदध्वानं नैकश्चार्थान् प्रचिन्तयेत् ॥ १०३ ॥ स्वादु पदार्थ इकला न खाय, सोते हुओंमें इकला न जागे इकला मार्गमें न जाय और इकलाही कार्यको न विचारे ॥ १०३ ॥ अपिच- औरभी- अपि कापुरुषो मार्गे द्वितीयः क्षेमकारकः । कर्कटेन द्वितीयेन जीवितं परिरक्षितम् ॥ १०४ ॥ मार्गमें दूसरे कायर पुरुषकोभी साथ ले जानेसे हित होता है, जैसे दूसरे सङ्गी कर्कटने जीवनकी रक्षा की ॥ १०४ ॥" सुवर्णसिद्धिः आह,-"कथमेतत् ?" सोऽब्रवीत्,- स्वर्णसिद्धि बोला,-"यह कैसे ?" चक्रधर बोला,- कथा १५. कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने ब्रह्मदत्तनामा ब्राह्मणः प्रतिवसति स्म, स च प्रयोजनवशात् ग्रामे प्रस्थितः स्वमात्रा अभिहि- तः-"यत् वत्स ! कथमेकाकी व्रजसि ? तदन्विष्यतां कश्चित् द्वितीयः । सहायः स आह,-"अम्ब ! मा भैषीः । निरुत्पद्र-

(५१८) पञ्चतन्त्रम् ।

(५१८) पञ्चतन्त्रम् । वोऽयं मार्गः, कार्यवशात् एकाकी गमिष्यामि"। अथ तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा समीपस्थवाप्याः सकाशात् कर्कटम् आ- दाय मात्रा अभिहितः,-" वत्स ! अवश्यं यदि गन्तव्यं तदेष कर्कटोऽपि सहायः भवतु । तत एनं गृहीत्वा गच्छ"। सोऽपि मातृवचनात् उभाभ्यां पाणिभ्यां तं संगृह्य कर्पूर- पुटिकामध्ये विधाय पात्रमध्ये संस्थाप्य शीघ्रं प्रस्थितः । अथ गच्छन् ग्रीष्मोष्मणा सन्तप्तः कश्चित् मार्गस्थं वृक्षम् आसाद्य तत्रैव प्रसुप्तः । अत्रान्तरे वृक्षकोटरात् निर्गत्य सर्पः स्तत्समीपम् आगतः । सोऽपि कर्पूरसुगन्धसहजप्रियत्वात् तं परित्यज्य वस्त्रं विदार्य्य अभ्यन्तरगतां कर्पूरपुटिकामतिलौ- ल्यात् अभक्षयत् । सोऽपि कर्कटः तत्रैव स्थितः सन् सर्पप्रा- णान् अपाहरत् । ब्राह्मणोऽपि यावत् प्रबुद्धः पश्यति तावत् समीपे कृष्णसर्पो निजपार्श्वे कर्पूरपुटिकोपरि स्थितः तिष्ठति। तं दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् ।" कर्कटेन अयं हत इति प्रसन्नो भूत्वा अब्रवीत्,-"भोः सत्यम् अभिहितं मम मात्रा यत् पुरुषेण कोऽपि सहायः कार्यो न एकाकिना गन्तव्यम्" । यतो मया श्रद्धापूरितचेतसा तद्वचनम् अनुष्ठितम्। तेनाहं कर्कटेन सर्प- व्यापादनात् रक्षितः । अथवा साधु इदमुच्यते- किसी स्थानमें ब्रह्मदत्तनामक ब्राह्मण रहता था। वह प्रयोजनसे गांवको जाने लगा तब उसकी माताने कहा,-"पुत्र ! क्यों इकल्ला जाता है ? सो कोई दूसरा सहायक खोजो"। वह बोला,-"मा ! मत डरो, यह मार्ग उपद्रवरहित है। कार्यवशसे इकल्लाही जाऊंगा"। तब उसके इस निश्चयको जानकर समीप स्थित बावडीमेंसे केंकडेको लाकर माताने कहा-"पुत्र ! यदि अवश्य जातेही हो तो तो यह केकडाभी तुम्हारा सहायक होगा। सो इसको लेकर जाभो"। वहभी माताके वचनसे दोनों हाथोंसे उसको ग्रहण कर कर्पूरकी पिटका (थैली) में डाल पात्रमें रखकर शीघ्रतासे चला। तब जाते हुए गरमीकी ज्वालासे घबडाकर किसी मार्गमें स्थित वृक्षको प्राप्त होकर वहां सोगया । इसी समय वृक्षकी खखोडलमेंसे निकल कर सर्प उसके समीप आया, वहभी कपूर सुग- न्धिको स्वभावसे प्यार करनेसे, उसे छोड वस्त्रको विदीर्ण कर भीतर धरी हुई कपूरकी पोटली अति चपलतासे भक्षण करनेलगा। वह केंकडा उसमें स्थित

भाषाटीकासमेतम् । (५१९) हुआ सर्पके प्राण हरता हुआ । ब्राह्मण भी जबतक जागकर देखता है तो समीपही काला सांप अपने निकट कपूरकी पोटलीके ऊपर स्थित है । "कर्क- टने इसको मारा" ऐसा विचारकर प्रसन्न होके बोला,-"भो ! मेरी माताने सच कहाथा कि, जो "पुरुषको कोई सहायकारी रखना चाहिये इकले न जाना चाहिये" । और जो मैंने श्रद्धासे पूर्ण चित्तसे उसके वचन माने । इसीसे मैं कर्कटद्वारा सर्पको मारनेसे बचा । अथवा यह अच्छा कहा है-- क्षीणः स्रवति शशी रविवृद्धौ वर्द्धयति पयसां नाथम् । अन्ये विपदि सहाया धनिनां श्रियमनुभवन्त्यन्ये ॥ १०५ ॥ आदमीको विपत्ति आनेपर सहायता करनेवाले और होतेहैं तथा संपत्तिके अनुभव तो औरही करतेहैं, जैसे सूर्यकी सहायतासे बढाहुवा चन्द्रमा क्षीण होनेपरभी अमृतको वर्षाताहै और समुद्रको बढाताहै ॥ १०५ ॥ मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी ॥ १०६ ॥" मन्त्र, तीर्थ, ब्राह्मण, देवता, ज्योतिषी, औषधी, गुरु इनमें जैसी जिसकी भावना होती है वैसेही सिद्धि होती है ॥ १०६ ॥" एवमुक्त्वा असौ ब्राह्मणो यथाभिप्रेतं गतः । अतोऽहं ब्रवीमि- ऐसा कह यह ब्राह्मण अभिलाषित स्थानको गया । इससे मैं कहता हूं- “अपि कापुरुषो मार्गे द्वितीयः क्षेमकारकः । कर्कटेन द्वितीयेन सर्पात्पान्थः प्ररक्षितः ॥ १०७ ॥" "कि कायर पुरुष भी मार्गमें दूसरा हितकारक होता है दूसरे केंकड़ेने बटो- हीकी सर्पसे रक्षा की ॥ १०७ ॥" एवं श्रुत्वा सुवर्णसिद्धिः तमनुज्ञाप्य स्वगृहं प्रति निवृत्तः। यह सुनकर सुवर्णसिद्धि उसकी आज्ञासे अपने घरके प्रति गया इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रे अपरीक्षित- कारकं नाम पञ्चमं तन्त्रं समाप्तम् । इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पंचतंत्रके पंडितज्वालाप्रसादमिश्रकृतभाषाटीकायां अपरीक्षितकारक (विनाविचारेकरना) नाम पञ्चमंतंत्रं समाप्तम् । ॥ शुभं भवतु ॥

( ९२० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ९२० ) पञ्चतन्त्रम् । दोहा-सीतापति रघुनाथश्री, भरत लषण हनुमान । हिये शत्रुसूदन सुमर, सज्जनको सुखदान ॥ १ ॥ पञ्चतन्त्रभाषा तिलक, कीन्हों मति अनुसार । बारबार शिवपद सुमर, बुधजन प्राण अधार ॥ २ रामनवमि तिथिमेषरवि, कियो संक्रमण आज । प्रेम सहित पूजे सबन, अवधराज महाराज ॥ ३ ॥ सम्वत् युगशर अंकविधु, चैत्रशुक्ल रविवार । नवमीतिथिको ग्रंथ यह, कीन्हों पूर्ण विचार ॥ ४ ॥ वसत राम गंगा निकट, नगर मुरादाबाद । कियो तिलक अतिशोध कर, द्विज ज्वालाप्रसाद॥५॥ वेंकटेश्वर यंत्र पति, खेमराज गुणवान । तिनको कीन्हों भेंट यह, सकलसुमंगल खान ॥ ६ ॥ रामराम सियराम कहु, रामराम सियराम । राम राम के कहतही, सिद्ध होत सब काम ॥ ७ ॥ बहुरिशारदा शिवाश्री, जगदम्बा गुणगाय । करहुं प्रार्थना जोरकर, कीजे सदा सहाय ॥ ८ ॥ सन्तसमागम जगतमें, सकल सुमंगल मूल । करहिं जो तिनपर लषन युत, राम रहहिं अनुकूल ॥९॥ ॥ शुभमस्तु ॥ पञ्चतन्त्रं भाषाटीकासमेतं समाप्तम् । ━━━━━━━━━━━━━ पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम् प्रेस-बंबई.

<!-- Blank or decorative plate: Page 536 -->