पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
पृष्ठ 140, कुल 536 में से
संदर्भ में पढ़ेंभाषाटीकासमेतम् । ( १२५ )
तोभी मैंने तुम्हारे स्नेहके पाशबद्ध होनेके कारण मन्त्रभेद किया है, क्योंकि तुम मेरे वचनसे इस राजकुलमें प्रविष्ट हुए हो । कहा है—
विश्रम्भाद्यस्य यो मृत्युमवाप्नोति कथञ्चन ।
तस्य हत्या तदुत्था सा प्राहेंदं वचनं मनुः ॥ २९७ ॥
जिसके विश्वाससे जो कोई मृत्युको किसिप्रकार प्राप्त होताहै उसकी हत्या उसीको लगतीहै, यह वचन मनुजीने कहा है ॥ २९७ ॥
तत्त वोपरि पिङ्गलकोऽयं दुष्टबुद्धिः । कथितं च अद्य अनेन मत्पुरतश्चतुष्कर्णतया “यत्प्रभाते सञ्जीवकं हत्वा समस्तमृगपरिवारं चिरात् तृप्तिं नेष्यामि” । ततः स मयोक्तः— “स्वामिन् ! न युक्तमिदं यन्मित्रद्रोहेण जीवनं क्रियते । उक्तञ्च—
सो तुम्हारे ऊपर यह पिंगलक दुष्टबुद्धि है आज इसने मेरे आगे चारकर्णसे कहाथा (अर्थात् मैं और वह) कि, “प्रभात सञ्जीवकको मारकर समस्त मृगपरिवारको चिरकालतक तृप्त करूंगा” तब उससे मैंने कहा—“स्वामिन् ! यह युक्त नहीं कि, जो मित्रद्रोहसे जीवन किया जाय । कहाहै—
अपि ब्रह्मवधं कृत्वा प्रायश्चित्तेन शुध्यति ।
तदहैनं विचीर्णेन न कथञ्चित्सुहृद्द्रुहः ॥ २९८ ॥
ब्रह्मवधकर उसके योग्य विशेष अनुष्ठानका प्रायश्चित्त करनेसे शुद्ध होजाता है पर मित्रद्रोही शुद्ध नहीं होता ॥ २९८ ॥
ततस्तेनाहं सामर्षेणोक्तः—“भो दुष्टबुद्धे ! सञ्जीवकस्तावत् शष्पभोजी, वयं मांसाशिनस्तदस्माकं स्वाभाविकं वैरमिति कथं रिपुरुपेक्ष्यते । तस्मात् सामादिभिरुपायैर्हन्यते । न च हते तस्मिन् दोषः स्यात् । उक्तञ्च—
तब उसने मुझसे क्रोधकर कहा,—“भो दुष्टबुद्धे ! सञ्जीवक तो घासखानेवालाहै, हम मांस खानेवाले सो हमारा उससे स्वभाविक बैरहै क्यो रिपुकी उपेक्षा करें । इस कारण सामादि उपायोंसे मारतेहैं, इसके मारनेमें दोष नहीं । कहाहै—
दत्त्वापि कन्यकां वैरी निहन्तव्यो विपश्चिता ।
अन्योपायैरशक्यो यो हते दोषो न विद्यते ॥ २९९ ॥