पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
पृष्ठ 150, कुल 536 में से
संदर्भ में पढ़ेंभाषाटीकासमेतम्। ( १३५ )
तच्छ्रुत्वा शृगाल आह—“भोः ! स्वल्पकायो भवान् तव भक्षणात् स्वामिनस्तावत् प्राणयात्रा न भवति अपरो दोषश्च तावत् समुत्पद्यते । उक्तञ्च—
यह सुनकर शृगाल बोला,—“आप स्वल्प शरीर हो तुम्हारे भक्षणसे स्वामीको प्राणयात्रा न होगी और दोषभी प्राप्त होगा। कहा है—
काकमांसं शुनोच्छिष्टं स्वल्पं तदपि दुर्लभम् । भक्षितेनापि किं तेन तृप्तिर्येन न जायते ॥ ३१७ ॥
एक तो काकका मांस दूसरे कुत्तेकी उच्छिष्टतासे बचा हुआ और फिर थोडा तथा दुष्प्राप्य उसके खानेसे क्या है जिससे कि, तृप्ति नहो ॥ ३१७ ॥
तद्दर्शिता स्वामिभक्तिर्भवता, गतं च आनृण्यं भर्तृपिण्डस्य, प्राप्तश्च उभयलोके साधुवादः तदपसर अग्रतः अहं स्वामिनं विज्ञापयामि”। तथानुष्ठिते शृगालः सादरं प्रणम्य उपविष्टः प्राह—“स्वामिन् ! मां भक्षयित्वा अद्य प्राणयात्रां विधाय मम उभयलोकप्राप्तिं कुरु । उक्तञ्च—
सो आपने स्वामीभक्ति दिखादी स्वामीकी अनृणताकी प्राप्ति की, दोनों लोकोंमें साधुवाद प्राप्तकिया, सो आगेसे हटो मै स्वामीको कहू,” यह होनेपर शृगाल आदरसे प्रणाम कर बैठा और बोला—“स्वामिन् ! मुझ भक्षणकर, आज प्राणयात्रा कर मेरी उभयलोकप्राप्ति करो। कहाहै—
स्वाम्यायत्ताः सदा प्राणा भृत्मानामर्जिता धनैः । यतस्ततो न दोषोऽस्ति तेषां ग्रहणसम्भवः ॥ ३१८ ॥”
प्राण सदा स्वामीके आधीनहैं कारण कि, स्वामीने वह धनसे खरीद लियेहैं सो उनके ग्रहण करनेसे कुछ दोष नहीं होताहै ॥ ३१८ ॥”
अथ तच्छ्रुत्वा द्वीपी आह—“भोः ! साधु उक्तं भवता, पुनः भवानपि स्वल्पकायः स्वजातिश्च, नखायुधत्वात् अभक्ष्य एव। उक्तञ्च—
यह सुनकर गेंडा बोला,—“भो ! तुमने ठीक कहा आपभी स्वल्पकाय और सजातीयहो नखायुध होनेसे अभक्ष्यहो । कहाहै—