भारतकोश
पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)

Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary

पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished536 पृष्ठ

पृष्ठ 405, कुल 536 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 405

( ३९० ) पञ्चतन्त्रम् ।

तथाच- और देखो-

प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः सहस्रगुणितैरपि हन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ॥ २५४ ॥

नीचपुरुष व्यसनोंके भयसे कार्यको प्रारम्भ नहीं करते, मध्यम पुरुष कार्यको प्रारम्भकर विघ्नके आनेपर भयभीत होके बीचमें कार्यको त्याग देतेहैं, सहस्रविघ्नोंसे हन्यमान होकर भी उत्तमगुणवाले प्रारम्भ किये कार्यको नहीं त्यागते हैं २५४

तत् कृतं निष्कण्टकं मम राज्यं शत्रून् निःशेषतां नयता त्वया, अथवा युक्तमेतत् नयवेदिनाम् । उक्तञ्च यतः-

सो मेरा राज्य तुमने शत्रुको निश्शेषकर निष्कंटक कर दिया अथवा नीतिवालोंको यह युक्त हीहै । कारण कहाहै कि-

ऋणशेषं चाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च । व्याधिशेषं च निःशेषं कृत्वा प्राज्ञो न सीदति ॥ २५५ ॥

ऋणका शेष, अग्निका शेष, शत्रुको शेष तथा रोगका शेष निश्शेषकरके बुद्धिमान् फिर कष्टको प्राप्त नहीं होता ॥ २५५ ॥

सोऽब्रवीत,—“देव ! भाग्यवान् त्वमेवासि यस्य आरब्धं सर्व्वमेव संसिध्यति, तन्न केवलं शौर्य्यं कृत्यं न साधयति, किन्तु प्रज्ञया यत् क्रियते तदेव विजयाय भवति । उक्तञ्च-

वह (मंत्री) बोला,—“देव ! आपही भाग्यवान्‌हो जिनके सब आरम्भ सिद्ध होतेहैं सो केवल शूरताही कृत्यसाधन करतीहै सो नहीं, किन्तु बुद्धिसे जो किया जाता है वह विजयके निमित्त होताहै । कहा है कि-

शस्त्रैर्हता न हि हता रिपवो भवंति प्रज्ञाहतास्तु रिपवः सुहता भवन्ति । शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलञ्च विभवञ्च यशश्च हन्ति ॥ २५६ ॥