पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
पृष्ठ 51, कुल 536 में से
संदर्भ में पढ़ें( ३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
श्यत् । स च तं परिज्ञाय समीपं गत्वा स्वयमेव कौतुकात् अताडयत् । भूयश्च हर्षात् अचिन्तयत् । “अहो ! चिरादेतत् अस्माकं महत् भोजनमापतितम्,तत् नूनं प्रभूतमांसमेदोऽसृग्भिः परिपूरितं भविष्यति”। ततः परुषचर्मावगुंठितं तत्कथमपि विदार्य्य एकदेशे छिद्रं कृत्वा संहृष्टमना मध्ये प्रविष्टः परं चर्मविदारणतोदंष्ट्राभङ्गः समजनि । अथ निराशीभूतः तत् दारुशेषमवलोक्य श्लोकमेनंमपठत्।“पूर्वमेव मया ज्ञातम्”, इति। ततो न शब्दमात्रात् भेतव्यम्” । पिङ्गलक आह- “भोः ! पश्य अयं मम सर्वोऽपि परिग्रहो भयव्याकुलितमनाः पलायितुमिच्छति । तत् कथमहं धैर्यावष्टम्भं करोमि”। सोऽब्रवी- “स्वामिन् ! नैषामेष दोषो यतः स्वामिसदृशा एव भवन्ति भृत्याः । उक्तञ्च-
सो पहले मैं यह जानूं, कि, यह किसका शब्द है”। धैर्य्यको अवलम्बन कर जबतक शनैः २ गया तबतक नगाडेको देखता भया । वह इसको जान धोरे जाकर स्वयंही कौतुकसे ताडन करता हुआ, फिरभी प्रसन्नतासे विचारता भया । “अहो ! बहुत कालमें यह भोजन हमको प्राप्त हुआहै । सो निश्चयही बहुतसे मांस मेंद रुधिरसे परिपूर्ण होगा” सो कठिन चर्मसे मढे हुए इस (ढोल) को किसी प्रकारसे विदीर्ण करके एक देशमें छिद्र करके प्रसन्नमनसे भीतर प्रविष्ट हुआ । और चर्मके विदारण करनेसे दाढें टूटगईं । तब निराश होकर केवल काष्ठमात्र देखकर इसश्लोकको पढताहुआ कि, “मैने पहिले जाना था” । इससे शब्दमात्रसे न डरना चाहिये” पिंगलक बोला “भो ! देखोयह मेरा सम्पूर्ण कुटुम्ब भयव्याकुल मन होकर भागनेकी इच्छा करता है, सो मैं किस प्रकार धैर्य धारण करूं” । वह बोला- “स्वामिन् ! इनका दोष नहीं जिस कारण कि, भृत्य स्वामीकी समान होते हैं । कहाभी है-
अश्वः शस्त्रं शास्त्रं वीणा वाणी नरश्च नारी च । पुरुषविशेषं प्राप्ता भवन्त्ययोग्याश्च योग्याश्च ॥ ११९ ॥
घोडा, शस्त्र, शास्त्र, वीणा, वाणी, नर और नारी यह पुरुषविशेषको प्राप्त होकर योग्य अयोग्य होजाते हैं ॥ ११९ ॥