पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ७८ )

उन्दनादिगोमयपिण्डनिधानान्ते, येन भूरिरित्यादिमन्त्रेण सकेशानां कुशतरूणां छेदनं कुर्यात् । ततः वारद्वयं विना मन्त्रं पूर्ववत् छेदनम् ।

मन्त्रार्थः (वामदेवः यजुः क्षुरः केशच्छेदने) — येन—ब्राह्मणा, भूरिः—प्रचुरः, चरा—चरणशीलः गतिशीलः वायुः चन्द्रो वा, ज्योक्—चिरं, दिवं—द्युलोकं, पश्चात्—अनन्तरं, सूर्यम्—आदित्यं च चरति—प्रविशति, तेन—प्रसिद्धेन ब्रह्मणा—मन्त्रलक्षणेन अर्थात् मन्त्रसंस्कृत क्षुरेण ते—कुमारस्य, वपामि—मुण्डनं करोमि । किमर्थं वपामि ? जीवातवे—जीवनहेतवे, जीवनाय—आयुषे, सुश्लोक्याय—शोभनयशोलाभाय, स्वस्तये—अविनाशाय ।

त्रिः क्षुरेण शिरः प्रदक्षिणं परिहरति, समुखं केशान्ते यत् क्षुरेण मज्जयता सुपेशसा वप्त्वाऽऽवपति केशाञ्छिन्धि शिरो माऽस्यायुः प्रमोषीः, मुखमिति च केशान्ते । २-१-१७

अनन्तरं त्रिः—त्रीन् वारान्, क्षुरेण-पूर्वोक्तेन, शिरः—कुमारस्य मूर्द्धानं, प्रदक्षिणं—प्रदक्षिणं यथा भवति तथा परिहरति-शिरसः समन्तात् प्रदक्षिणं क्षुरं भ्रामयति, "यत् क्षुरेण इत्यादिना मन्त्रेण" । अत्रापि चकारात् सकृत् समन्त्रकं क्षुरभ्रामणं वारद्वयममन्त्रकम् ।

केशान्ते-केशान्तकर्मणि, समुखं-मुखसहितं शिरः तथैव परिहरति । पुनश्च केशान्ते मन्त्रे मुखमिति पदम् अधिकमावपेत् ।

मन्त्रार्थः (वामदेवः यजुः क्षुरः भ्रामणे) — हे क्षुर ! यत्-यस्मात्, मज्जयता-एनं कुमारं संस्कुर्वता, सुपेशसा-शोभयता, क्षुरेण-क्षौरसाधनेन, वप्त्वा-मण्डयित्वा, आवपति-गोमयपिण्डे केशान् प्रक्षिपति । अतः अस्य केशान् छिन्धि-अवखण्डय, शिरः-मस्तकं (केशान्ते-शिरो मुखंचेति द्वयं) मा-न, छिन्धि । आयुः-जीवनकालं मा प्रमोषीः-न अपहर ।

ताभिरद्भिः शिरः समुन्द्य नापिताय क्षुरं प्रयच्छति अक्षण्वन् परिवपेति । २-१-१८