पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ८० )

संवत्सरपर्यन्तं ब्रह्मचर्यादिपालनाशक्तौ द्वादशरात्रं, षड्रात्रम्, अन्ततः—परिशेषे, त्रिरात्रं वा ब्रह्मचर्यम् अवपनं च करणीयम् ।

गर्भाधानादिषु संस्कारकर्मसु पिता एव कर्त्ता, तदभावे अपरः सन्निहितः । एतानि संस्कारकर्माणि स्त्रीशूद्रयोरपि विना मन्त्रेण भवन्ति ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां द्वितीयकाण्डे प्रथमा कण्डिका ॥

---

( उपनयनम् )

अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयेत् । २-२-१

अष्टवर्षम्- अष्टौ वर्षाणि जन्मतः अतीतानि यस्य असौ अष्टवर्षः, तं ब्राह्मणम्- द्विजोत्तमम्, उपनयेत्- उपनयनाख्येन संस्कारेण संस्कुर्यात् । आचार्यस्य उप-समीपे, नयनं- प्रापणम् उपनयनशब्देनोच्यते ।

गर्भाष्टमेषु वा । २-२-२

गर्भसहचरितोऽब्दः अष्टमः येषां तानि गर्भाष्टमानि तेषु अतीतेषु, अर्थात् जन्मतः अष्टमे वर्षे उपनयेत् । वा इति पक्षान्तरम् । गर्भाष्टमे इति गदाधरोद्धृतः पाठः । तन्मते गर्भसहिताष्टवार्षिकमुपनयेत् ।

एकादशवर्षं राजन्यम् । २-२-३

एकादशवर्षम्- एकादश वर्षाणि जन्मतः अतीतानि यस्य तादृशं राजन्यं- क्षत्रियम् उपनयेदिति शेषः ।

द्वादशवर्षं वैश्यम् । २-२-४

जन्मतः द्वादश वर्षाणि अतीतानि यस्य तादृशं वैश्यमुपनयेत् ।

यथामङ्गलं वा सर्वेषाम् । २-२-५

वा- अथवा, सर्वेषां- ब्राह्मणक्षत्रियविशां, यथामङ्गलं- यथाकुलाचारम् उपनयनं कारयेदिति विकल्पः ।