पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ८३ )

वा—पक्षान्तरे, तूष्णीं—विना मन्त्रं, मेखलां बध्नोते ।

यद्यपि पारस्कराचार्येण यज्ञोपवीतधारणं न सूत्रितं, तथापि “एकवस्त्राः प्राचीनावीतिनः”३-१० १८ इति अग्रे प्रेतोदकदाने प्राचीनावीतत्वविधानात् सर्वकर्माङ्गत्वेन सदाधार्यत्वात् कर्काचार्यादिसकलभाष्यकारसम्मतत्वात् सकलदेशशिष्टाचाराच्चात्र यज्ञोपवीतं ग्राह्यं शाखान्तरमन्त्रेण । स मन्त्रो यथा—

यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ।

मन्त्रार्थः (गौतमात्रिभरद्वाजाः त्रिष्टुप् ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा यज्ञोपवीताभिमन्त्रणे)— यत् प्रसिद्धं, यज्ञोपवीतं— यज्ञाय—यज्ञहेतवे उप— उपरि स्कन्धदेशे वीतं—परिहितं कार्पासादिसूत्रनिर्मितं, तत् परमं— पर आत्मा मीयते ज्ञायते अनेनेति परमं, तस्य मन्त्रोपदेशाधिकारहेतुत्वात्, पवित्रं—शोधकं, पुरस्तात्—सृष्टेः पूर्वं, प्रजापतेः—ब्रह्मणः, सहजं— सहजातम्, आयुष्यम्—आयुषे हितम् आयुष्यकरजपादिकर्मसु उपादेयत्वात् “सदोपवीतिना भाव्य”मित्यादिवचनात् । अग्र्यं—मुख्यं, शुभ्रं— निर्मलं, तत् यज्ञोपवीतं, प्रतिमुञ्च—धारय । प्रतिपूर्वो मुञ्चतिर्धारणे वर्त्तते इति शत्रुघ्नः । प्रतिपूर्वो मुञ्चतिर्बन्धनार्थ इति गदाधरः । तन्मते प्रतिमुञ्च—बध्नामि इत्यर्थः । एतस्य यज्ञोपवीतस्य ग्रहणेन बलं— शक्तिः, तेजः—कान्तिश्च अस्तु ।

अथ ऐणेयमजिनं प्रयच्छति मित्रस्यचक्षुरित्यादिमन्त्रेण हरिहरादिनिर्देशात् । मन्त्रो यथा—

“मित्रस्य चक्षुर्द्धरुणं बलीयस्तेजो यशस्वी स्थविरं समिद्धम्
अनाहनस्यं वसनं जरिष्णुः परीदं वाज्यजिनं दधेऽहम् ।

दण्डं प्रयच्छति । २-२-१४

अथ आचार्यः माणवकाय दण्डं—पालाशादिवृक्षोद्भवं प्रयच्छति ।