पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ८४ )

तं प्रतिगृह्णाति—

यो मे दण्डः परापतद् वैहायसोऽधिभूम्याम् ।
तमहं पुनरादद आयुषे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसाये'ति । २-२-१५

तम्— आचार्यदत्तं दण्डं प्रतिगृह्णाति— स्वीकारोति माणवकः “यो मे दण्ड” इति मन्त्रेण ।
मन्त्रार्थः (प्रजापतिः यजुः दण्डः तद् ग्रहणे — हे आचार्य ! यः— सुप्रसिद्धः, वैहायसः— विहायसि—आकाशे भवः दण्डः अधिभूम्यां— भूमेः उपरि, मे— मह्यं मदर्थं, परापतत्— आगच्छत्, तं— दण्डम्, अहं— माणवकः आयुषे— आयुर्लाभाय, ब्रह्मणे— वेदलाभाय, ब्रह्मवर्चसाय— वैदिकतेजोलाभाय च पुनः आददे— गृह्णामि । दण्डस्य स्कन्धस्थापनेन पुनरूर्ध्वगमनमिति पुनःशब्दस्यार्थः ।

---

दीक्षावदेके दीर्घसत्रमुपैतीति वचनात् । २-२-१६

एके— एके आचार्याः, दीक्षावत्— सोमयागे दीक्षायां यथा दण्डप्रदानं तथा अत्र दण्डग्रहणम् इच्छन्ति । तत्र “उच्छ्रयस्व वनस्पत” इत्यादिमन्त्रेण यजमानः दण्डं गृह्णाति, तद्वदत्र ब्रह्मचारी गृह्णातीति तेषां मतम् । तत्र ते कारणमाहुः— 'दीर्घसत्रमुपैतीतिवचनात्— 'दीर्घसत्रं वा एष उपैति यो ब्रह्मचर्यमुपैति” इत्यारभ्य ब्रह्मचर्यस्य दीर्घसत्रसम्पत्प्रतिपादकवचनबलात् ।

---

अथास्याऽद्भिरञ्जलिनाऽञ्जलिं पूरयति-

आपोहिष्ठेति तिसृभिः । २-२-१७

अथ— दण्डप्रदानान्तरम्, आचार्यः अस्य— माणवकस्य अञ्जलिम्, अञ्जलिना— निजाञ्जलिना अप आदाय ताभिरद्भिः पूरयति “आपोहिष्ठेत्यादिभिः तिसृभिः ऋग्भिः” । ताश्च ऋचः १-८-६ सूत्रव्याख्यानावसरे प्रदर्शिताः ।

---

अथैनठूं सूर्यमुदीक्षयति—तच्चक्षुरिति । २-२-१८