पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ८८ )

एके— एके आचार्याः, दक्षिणतः— अग्नेर्दक्षिणभागे, तिष्ठते— दण्डायमानाय वा—पक्षान्तरे आसीनाय— उपविष्टाय सावित्रीं दद्यादिति मन्यन्ते ।

पच्छोऽर्द्धर्चशः सर्वां च तृतीयेन सहानुवर्त्तयन् । ५

सावित्रीप्रदानप्रकारमाह— पच्छः— पादशः, प्रथमं पादं पादं शिक्षयेदिति भावः । ततः अर्द्धर्चशः, अर्द्धर्चम् अर्द्धर्चम् इतिकृत्वा शिक्षयेत् । ततः तृतीयेन वारेण सर्वाम् ऋचं, सह—मिलित्वा अनुवर्त्तयन् पठन्, शिक्षयेदिति शेषः ।

संवत्सरे षड्मास्ये चतुर्विंशत्यहे द्वादशाहे षडहे त्र्यहे वा । ६

सावित्रीप्रदानस्य कालविकल्पमाह— संवत्सरे— उपनयनदिवसमारभ्य पूर्णे वर्षे, षड्मास्ये—षड् एव मासाः षड्मास्यम् , स्वार्थे तद्धितश्छन्दसश्च वृद्धिलोपः, छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति” इति वचनात् “तस्मिन् षड्मास्ये पूर्णे, सप्तममासे इत्यर्थः । चतुर्विंशत्यहे—चतुर्विंशत्या अहोभिरुपलक्षितः कालः चतुर्विंशत्यहः तस्मिन्, तथा द्वादशाहे— द्वादशभिरहोभिरुपलक्षितः कालः द्वादशाहस्तस्मिन्, तथा षडहे, त्र्यहे वा सावित्रीं ब्रूयात् । एते कालविकल्पाः शिष्यगुणतारतम्यापेक्षया द्रष्टव्याः ।

सद्यस्त्वेव गायत्रीं ब्राह्मणायाऽनुब्रूयादाग्नेयो वै ब्राह्मण इति श्रुतेः

तु—किन्तु, सद्यः—उपनयनदिवस, एव—निश्चयेन, ब्राह्मणाय—ब्राह्मणब्रह्मचारिणे, गायत्रीं—तत्सवितुरित्यादिकाम् ऋचम्(शु य.३/३५) अनुब्रूयात्— उपदिशेत् । अत्र कारणमाह— “आग्नेयो वै ब्राह्मणः सद्योवाग्निर्जायते, तस्मात् सद्य एव ब्राह्मणायानुब्रूयात्” इति श्रुतिवचनात् । आग्नेयः—अग्निदेवत्यः । एतेन संवत्सरादिकालविकल्पः क्षत्रियवैश्ययोरेवेति ज्ञायते ।

त्रिष्टुभं राजन्यस्य । ८