पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ६१ )

ततः ब्रह्मचारी, प्रदक्षिण—प्रदक्षिणरीत्या अग्निं पर्युक्ष्य—दक्षिण-हस्तगृहीतेन उदकेन परिषिच्य, उत्तिष्ठन्—प्राङ्मुखः तिष्ठन् समिधं—समिध्यते दीप्यते अग्निरनयेति समित् ताम्, आदधाति—प्रक्षिपति, "अग्नये समिधमाहार्ष"मित्यादिना मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः आकृतिः अग्निः तदाधाने —अहं ब्रह्मचारी, बृहते—महते, जातवेदसे—जातं जातं वेत्तीति जातवेदाः तस्मै, अग्नये—अग्न्यर्थम् अग्निपरितोषायेति यावत्, समिधम् आहार्षम्—आहृतवानस्मि । हे अग्ने ! त्वं यथा—येनप्रकारेण समिधा—मद्दत्तया, समिध्यसे—दीप्यसे, एवम्—अनेन प्रकारेण अहं—ब्रह्मचारी, आयुष—जीवनकालेन, मेधया—धारणावत्या बुद्ध्या, वर्चसा—तेजसा, प्रजया—पुत्रादिभिः, पशुभिः—गवादिभिः ब्रह्मवर्चसेन—वेदार्थज्ञानेन, समिन्धे—सन्दीपितो भवामि । मम—ब्रह्मचारिणः आचार्यः—"यस्माद्धर्म्मानचिनोति स आचार्य इत्युक्तलक्षणः, जीवपुत्रः—दीर्घायुःपुत्रयुक्तः अस्तु । अहं च मेधावी—मेधा-धारणशक्तिः तद्युक्तः असानि—भवामि "तथा अनि-राकरिष्णुः—अविस्मरणशीलः, यशस्वी, तेजस्वी, ब्रह्मवर्चसी अन्नादः—अन्नभक्षणसमर्थश्च भूयासम्—भवेयम् 'स्वाहा-सुहुतमस्तु' ।

एवं द्वितीयां तथा तृतीयाम् । ४

एवम्—अनेन मन्त्रेण द्वितीयां—द्वितीयां समिधं, तथा—तेनैव मन्त्रेण तृतीयां—तृतीयां समिधं च आदधाति !

एषा त इति वा । ५

समिदाधाने मन्त्रविकल्पमाह—एषा ते अग्ने इत्यादिना मन्त्रेण वा—पक्षान्तरे समिदाधानं कुर्यात् ।

एषा त इति मन्त्रो यथा—

एषा ते अग्ने समित्तया वर्द्धस्व चाचप्यायस्व । वर्द्धिषीमहिच वयमाचप्यासिषीमहि। अग्ने वाजजिद् वाजं त्वा ससृवाꣳसं वाजजितꣳसंमार्ज्म । यजुः २-१४

समुच्चयो वा । ६

अथवा "अग्नये समिधमाहार्ष"मित्यादिमन्त्रः तथा "एषाते अग्ने