पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १०३ )

स्तौति, "उद्यन्भ्राजभृष्णु"रित्यादिना ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः शक्वरी सविता उपस्थाने)—हे सूर्य ! उद्यन्—उद्गच्छन्, आजभृष्णुः—स्वप्रभया अन्यतेजउत्पादकः, इन्द्रः—ऐश्वर्य्य-शाली भवान्, प्रातः—प्रातःसवने यावभिः—गमनशीलैः ऋष्यादि-सप्तकगणैः, मरुद्भिः—देवैः सेवितः सन्, अस्थात्—तिष्ठति । यथा त्वं प्रातःसवने, दशसनिः—दशसंख्यकानां गवादीनां दाता, असि—भवसि, अतः मां यजमानमपि, दशसनिं—दशगुणदक्षिणादिदातारं कुरु । एवं दिवा—मध्यन्दिनसवने, सायं—सायंसवने च यथाक्रमं शतसनिं सहस्र-सनिं च मां कुरु । पुनश्च मां वेदयन्—ज्ञापयन् ज्ञानेन समृद्धं कुर्वन् प्रतिष्ठां गमय—प्रापय ।

दधि तिलान् वा प्राश्य जटालोमनखानि सँहृत्यौदुम्बरेण दन्तान् धावेत्— अन्नाद्याय व्यूहध्वँ सोमो राजाऽयमागमत् । स मे मुखं प्रमार्क्ष्यते यशसा च भगेन च ॥ १२

दधि, वा—अथवा तिलान्, प्राश्य—अशित्वा, जटालोमनखानि—जटाः—केशाः, च लोमानि—मुखलोमानि च नखानि च जटालोमनखानि तानि संहृत्य—वापयित्वा औदुम्बरेण—उदुम्बरवृक्षसम्बन्धिना दन्त-काष्ठेन दन्तान् धावेत् “अन्नाद्याय व्यूहध्वमिति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—हे दन्ताः, यूयम्, अन्नाद्याय—अन्नभोजनाय, व्यूहध्वं—सज्जीभवत । अयं—सुप्रसिद्धः राजा सोमः काष्ठरूपेण आगमत्—आगच्छत् । सः—सोमः, मे—मम, मुखं, प्रमार्क्ष्यते—शोधयिष्यति । केन इति प्रश्ने यशसा—कीर्त्त्या, भगेन—भाग्येन च शोधयिष्यति ।

उत्साद्य पुनः स्नात्वाऽनुलेपनं नासिकयोर्मुखस्य चोपगृह्णीते— “प्राणापानौ मे तर्पय, चक्षुर्मे तर्पय, श्रोत्रं मे तर्पयेति । १३

उत्साद्य—सुगन्धिद्रव्येण शरीरमुद्वर्त्त्य, पुनः—पुनर्वारं स्नात्वा—