पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ११६ )

उत्पत्तौ, सत्यां, श्रवणेन युक्तायां, श्रावण्यां पौर्णमास्यां—श्रावणमासस्य शुक्लपञ्चदश्यां तिथौ, अस्मिन् समये ओषधीप्रादुर्भावः नितरां सम्भवति। श्रवणानक्षत्रयोगश्च पूर्णिमायां प्रायेण भवति। अतएव विशेषणद्वयासम्भवेऽपि केवलायां श्रावणपूर्णिमायामुपाकरणं कर्त्तव्यम्। वा इति पक्षान्तरे। श्रावणस्य—श्रावणमासस्य हस्तेन—हस्तानक्षत्रेण युक्तो. पञ्चमीं—शुक्लपञ्चमीं प्राप्य “प्रायेणात्र हस्तायोगस्य सम्भवः। अतएव श्रावणपूर्णिमा श्रवणानक्षत्रेण युक्ता अयुक्ता वा इति एकः कालः। श्रावणशुक्लपञ्चमी हस्तानक्षत्रेण युक्ता अयुक्ता वेति अपरः कालः इति उपाकरणस्य कालद्वयमिति हरिहरः। केचित् श्रावणपूर्णिमायां वा श्रवणानक्षत्रे वा श्रावणशुक्लपञ्चम्यां वा हस्तानक्षत्रे वा इति पक्षचतुष्टयं मन्यन्ते।

आज्यभागाविष्ट्वाज्याहुतीर्जुहोति। ३

आज्यभागाविष्ट्वा—आधारपूर्वकाज्यभागयागानन्तरम्, आज्याहुतीः-आज्येन घृतेन वक्ष्यमाणा आहुतीः जुहोति।

पृथिव्या अग्नय इत्यृग्वेदे। ४
अन्तरिक्षाय वायव इति यजुर्वेदे। ५
दिवे सूर्याय इति सामवेदे। ६
दिग्भ्यः चन्द्रमस इत्यथर्ववेदे। ७
ब्रह्मणे छन्दोभ्यश्चेति सर्वत्र। ८
प्रजापतये देवेभ्य ऋषिभ्यः श्रद्धायै मेधायै
सदसस्पतयेऽनुमतय इति च। ६

सूत्राणामर्थः स्फुट एव। यदि ऋग्वेदमुपाकरोति, तदा पृथिव्यै स्वाहा, अग्नये स्वाहा इति आहुतिद्वयं हुत्वा ब्रह्मणे स्वाहा छन्दोभ्यः स्वाहा इति आहुतिद्वयं च हुत्वा प्रजापत्याद्यनुमत्यन्ताः सप्ताहुतीः जुहुयात्।