पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १५० )

आस्तीर्य— आस्तृतं कृत्वा, एतदास्तरणम् अग्निशालातो गृहान्तरे युज्यते, अग्निशालायां हि औपवसथ्यरात्रिमन्तरेण शयनप्रतिषेधात्, अहतं — सकृत् प्रक्षालितं, वासः— वस्त्रञ्च स्रस्तरोपरि उदग्दशम् आस्तीर्य प्रत्यवरोहन्ति—स्रस्तरोपरि निविशन्ते ।

दक्षिणतः स्वामी जायोत्तरा यथाकनिष्ठमुत्तरतः । ७

अवरोहणे देशकालनियममाह—दक्षिणतः—सर्वेषां दक्षिणतः स्वामी गृहपतिः, जाया—यजमानपत्नी च उत्तरा—स्वामिनः उत्तरदिगवस्थिता भवति । तस्या उत्तरतः—उत्तरस्यां दिशि यथाकनिष्ठं—यः यस्मात् कनिष्ठः स तस्मादुत्तरतः इति प्रकारेण निविशते ।

दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्योत्तरत उदपात्रꣳ शमीशाखासीतालोष्टाश्मनो निधायाग्निमीक्षमाणो जपति—

“अयमग्निर्वीरतमोऽयं भगवत्तमः सहस्रसातमः । सुवीर्योर्यंꣳ श्रेष्ठ्ये दधातु नाविति” । ८

तत्र स्वामी स्रस्तरं प्रत्यवरोक्षन् , दक्षिणतः — अग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि, ब्रह्माणं - कर्मसु तत्त्वज्ञं ब्राह्मणम्, उपवेश्य—यथाविधि संस्थाप्य, उत्तरतः—अग्नेरुत्तरस्यां दिशि, उदपात्रं—जलपूर्णभाजनं, शमीशाखां शमीवृक्षस्य शाखां, सीतालोष्टं—सीता हलपद्धतिः, तत्र भवं मृत्खण्डम्, अश्मानं—पाषाणञ्च निधाय—स्थापयित्वा, अग्निम्—आवसथ्याग्निम्, ईक्षमाणः—पश्यन् , जपतिअयमग्निरिति मन्त्रम् ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः अनुष्टुप् अग्निः उपस्थाने)—अयं—प्रसिद्धः अग्निः—आवसथ्याग्निः, वीरतमः—अचिन्त्यशक्तिः, पुनश्चायं भगवत्तमः भगमस्यास्तीति भगवान् अत्यन्तं भगवान् भगवत्तमः, अत्यन्तमैश्वर्यादिगुणशाली, भगशब्दार्थ उक्तो विष्णुपुराणे—६-५-७४

ऐश्वर्य्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रियः ।
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षष्णां भग इतीङ्गना । इति

पुनश्च सहस्रसातमः—सहस्रं सहन्ते ददतीति सहस्रसाहः तेषु श्रेष्ठः