पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १६७ )

प्रेतायोद्दिश्य गामप्येके घ्नन्ति । ४८

एके—एके आचार्याः, प्रेताय—प्रेतोपकाराय, उद्दिश्य—फलोद्देश्येन गां—गोपशुमपि घ्नन्ति—व्यापादयन्ति । तन्मांसेन श्राद्धं कुर्वन्तीत्यर्थः । अपिशब्देन नायं पक्षः आचार्य्यस्य सम्मतः । कलौ च गवालम्भः निषिद्ध इत्युक्तं प्रागेव ।

पिण्डकरणे प्रथमः पितॄणां प्रेतः स्यात् पुत्रवांश्चेत् । ४६

चेत्—यदि प्रेतः—समनन्तरमृतः, पुत्रवान्—सपुत्रः स्यात्, तर्हि पिण्डकरणे—सपिण्डने, स प्रेतः—मृतः, सपिण्डनक्रियाकर्तुः पिता इत्यर्थः। पितॄणां—श्राद्धदेवानां, प्रेतस्य पितृपितामहप्रपितामहानां प्रथमः स्यात् । प्रथममर्घ्यादिकं प्रेताय दत्त्वा तत्परं तत्पितृभ्यो देयमित्यर्थः । तदुक्तं योगीश्वरेण—

गन्धोदकतिलैर्मिश्रं कुर्यात् पात्रचतुष्टयम् ।
अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥ ३-२५३
ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ॥ ३-२५४ इति

तच्च सपिण्डनं पुत्रवत एव आचार्यस्याभिप्रेतम् । तथैवोक्तं मिताक्षरायां (१-२५४) स्मृत्यन्तरे—

ये नराः सन्ततिच्छिन्ना नास्ति तेषा सपिण्डते”ति ।

अथवा व्याख्यान्तरम्—पिण्डकरणे—सपिण्डीकरणे कृते प्रेतः—समनन्तरमृतः पितॄणां—श्राद्धदेवानां प्रथमः—आदिभूतः स्यात्—भवेत् इति विधिः । सपिण्डनेन प्रेतस्य पितृत्वमुत्पद्यते इत्यर्थः ।

हरिहरस्तु पिण्डानां करणं पिण्डकरणमिति विगृह्य पिण्डकरणममावास्याश्राद्धमित्याह । पुत्रश्चात्र साग्निः पिण्डपितृयज्ञाधिकारी इत्याहुः कर्कादयो भाष्यकाराः ।

मन्मते निरग्नेरपि अमावास्यादौ पार्वणाधिकारदर्शनात् पुत्रश्चात्र सामान्यः । पिण्डकरणं च सपिण्डीकरणमेव ! तत्रैव पितॄणां प्रथममुपस्थितत्वात् । प्रथमोपस्थितस्य त्यागे मानाभावाच्च ।