पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( १६८ )

निवर्त्तेत चतुर्थः । ५०

कृते सपिण्डीकरणे चतुर्थः—प्रेतस्य प्रपितामहः, निवर्त्तेत—पिण्डादिभ्यः निवृत्तो भवेत् । 'पिण्डास्त्रिषु' इति श्रुतेः। तथा—
त्रयाणामुदकं कार्यं त्रिषु पिण्डः प्रवर्त्तते ।
चतुर्थः सम्प्रदातैषां पञ्चमो नोपपद्यते । इति मनुस्मृतेश्च (६-१८६)

संवत्सरं पृथगेके । ५१

एके—आचार्याः मन्यन्ते संवत्सरं—संवत्सरं यावत्, पृथक्—पितॄणां प्रेतस्य च पृथक् पृथक् भावेन पिण्डदानादि विधेयमिति । एतच्च संवत्सरान्ते सपिण्डीकरणपक्षमाश्रित्योक्तम् ।

तथाहि प्रेतपुत्रः जीवति पितरि येभ्य एव पितामहादिभ्यः त्रिभ्यः पिण्डपितृयज्ञे प्रयच्छति प्रेतस्य पितुः प्रथमसंवत्सरेऽपि तेभ्यः पितृत्वेन दद्यात् । प्रेताय पित्रे च तत्रैव स्वतन्त्रतया पिण्डं दद्यात् इत्यर्थः । अथवा पिण्डपितृयज्ञादौ पितामहादिभ्यस्त्रिभ्यः पार्वणविधिना दद्यात्, षोडश-प्रेतैकोद्दिष्टेषु प्रताय एकोद्दिष्टं कुर्यात् इति एतेन प्रकारद्वयेनापि एकीयमते पृथग्विधानं सिद्ध्यति । नैतत् पारस्कराचार्यस्य मतम् । एतन्मते पिण्डपितृयज्ञात् पूर्वमेव सपिण्डनं विधेयम् । ततः परं चतुर्थस्य विनिर्वृत्तिरिति पृथक्श्राद्धशङ्का नास्त्येव ।

न्यायस्तु न चतुर्थः पिण्डो भवतीति श्रुतेः । ५२

"चतुर्थः पिण्डः न भवति" इति श्रुतेः—श्रुतिनिर्देशात्, न्यायः—विरोधाधिकरणन्यायः श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे श्रुतेर्बलीयस्त्वप्रतिपादक आचार्यपक्षं समर्थयते, नैव पक्षान्तरमिति सर्वथा पिण्डचतुष्टयशङ्का नैव कार्या । तेन संवत्सरपर्यन्तं प्रेतस्य पितॄणां चोभयोः पिण्डदान-व्यवस्था नास्त्येव । ततः यस्य साग्नेः संवत्सरमध्ये पिण्डदानमावश्यकं तेन अशौचानन्तरं दर्शपातात् पूर्वमेव सपिण्डनं कार्यमिति सारः ।

अहरहमन्नमस्मै ब्राह्मणायोदकुम्भं च दद्यात् । ५३

सपिण्डीकरणे अकृते कृतेऽपि प्रथमसंवत्सरसमाप्तिं यावत् अहरहः—प्रतिदिनम् अस्मै—प्रेताय उद्दिश्य ब्राह्मणाय—सम्प्रदानभूताय अन्नं—