पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( २०८ )

हस्तेनोपस्थमभिमृशति—

अङ्कौ न्यङ्कावभितो रथं यौ ध्वान्तं वाताग्रमनु सञ्चरन्तौ । दूरेहेतिरिन्द्रियवान् पतत्रि तेनोऽग्नयः पप्रयः पारयन्त्विति ॥ ६

हस्तेन—दक्षिणहस्तेन, उपस्थं—रथमध्यस्थम् उपवेशनस्थानम्, अभिमृशति—स्पृशति "अङ्कौ न्यङ्का"विति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—(प्रजापतिः, त्रिष्टुप्, अङ्गम, अभिमर्शने) यौ—प्रसिद्धौ, अङ्कौ—अङ्काख्यगणपौ अग्निविशेषौ, तथा न्यङ्कौ—न्यङ्काख्यगणपौ अग्निविशेषौ, रथम् अभितः—रथस्य सर्वतः रक्षकत्वेन ध्वान्तं—दुर्गमं, वाताग्रं—वायुमुखम्, अनु—अनुसृत्य, सञ्चरन्तौ—भ्रमन्तौ वर्त्तेते, पुनश्च दूरेहेतिः—बृहज्जवालः अग्निः इन्द्रियवान्—इन्द्रियानुग्राहकः अग्निः, पतत्रि— पतनशीलमग्निवृन्दम्, ते एते प्रसिद्धाः, पप्रयः—मनोरथपूरणकारिणः अग्नयः, नः—अस्मान्, पारयन्तु—अभीष्टदेशं प्रापयन्तु इत्यर्थः ।

नमो माणिचरायेति दक्षिणं धुर्यं प्राजति । ७

दक्षिणं—दक्षिणहस्तदिशायां रथेयुक्तं धुर्य्यम्—अश्वं वृषभं वा धुरियुक्तं वाहं प्राजति—प्रतोदेन गमनाय प्रेरयति, हस्तेन "नमो माणिचराय" इति मन्त्रेण "माणिचरः रथाधिष्ठात्री देवता" तूष्णीं वामवाहप्राजनम् ।

अप्राप्य देवताः प्रत्यवरोहेत् सम्प्रति ब्राह्मणान् मध्ये गा अभिक्रम्य पितॄन् । ८

रथेन गमनकाले मार्गे यत्र हरिहरप्रभृतयः देवताः भवन्ति तत्र ताः देवताः—देवप्रतिमाः देवमन्दिराणि वा, अप्राप्य—प्राप्तिपूर्वत एव, प्रति अवरोहेत्—ताः देवताः प्रति अवरोहणं कुर्यात्, रथादवतीर्य पदातिर्भूत्वा गच्छेत् इत्यर्थः । तथा ब्राह्मणान्—प्राप्य संप्रति— निकटे अवरोहेत् । गाः—सुरभीः प्राप्य मध्ये—तासां मध्ये अवरोहेत्, पितॄन्—पित्रादीन् मान्यान् प्राप्य, अभिक्रम्य—अभिमुखमेत्य अवरोहेत् ।