पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ३ )

पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्यार्थवत् प्रोक्ष्य निरूप्याज्यमधिश्रित्य पर्यग्नि कुर्यात् ॥ १-१-२ (ग)

पवित्रे कृत्वा - पवित्रच्छेदनेः त्रिभिः कुशतरुणैः द्वे कुशतरुणे अग्रतः प्रादेशमात्रं विहाय प्रच्छिद्य, प्रोक्षणीः-प्रोक्षणार्थाः अपः संस्कृत्य, संस्कारप्रकारो यथा-प्रोक्षणीपात्रं प्रणीतासन्निधौ निधाय तत्र प्रणीतोदकमासिच्य पावित्राभ्यामुत्पूय, तत्र पवित्रे संस्थाप्य दक्षिणहस्तेन प्रोक्षणीपात्रमानीय सव्ये पाणौ कुर्यात् । अर्थवत् प्रोक्ष्य—अर्थवन्ति प्रयोजनवन्ति आसादितानि द्रव्याणि आसादनक्रमेण प्रोक्ष्य, ततः असञ्चरे-अग्निप्रणीतयोर्मध्ये प्रोक्षणीपात्रं निधाय, आज्यं निरूप्य—आसादितम् आज्यम् अग्नेः पश्चात् निहितायामाज्यस्थाल्यां निक्षिप्य, अधिश्रित्य-आज्यस्थालीम् अग्नौ आरोप्य, पर्यग्नि कुर्यात्—ज्वलदुलमुकम् आज्यचर्वोः समन्तात् प्रदक्षिण परिभ्रामयेत् ।

स्रुवं प्रतप्य संमृज्याऽभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य निदध्यात् ॥ १-१-३

स्रुवं पूर्वोक्तलक्षणं, प्रतप्य — अधोमुखं प्राञ्चम् अग्नौ तापयित्वा, वामहस्ते धृत्वा, संमृज्य — दक्षिणहस्तेन सम्मार्गकुशाग्रैः मूलतः अग्रपर्यन्तं (तं स्रुवं) सम्यक् मार्जयित्वा, अभ्युक्ष्य-प्रणीतोदकेन च अभिषिच्य, पुनः प्रतप्य-पूर्वोक्तविधिना तापयित्वा, निदध्यात्-दक्षिणतः स्थापयेत् ।

आज्यमुद्वास्योत्पूयावेक्ष्य प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुपयमनान् कुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहुयात् । १-१-४

आज्यं— होमार्थं स्थापितं गवां घृतम्, उद्वास्य — उत्थाप्य उत्पूय-पूर्वपवित्राभ्यां संस्कृत्य, अवेक्ष्य—आज्यं दृष्ट्वा, ततः अपद्रव्यं, निष्कास्य, प्रोक्षणीः—प्रोक्षणार्था अपः च पूर्ववत्—पूर्ववत् पवित्राभ्यां उत्पूय उपयमनान् कुशानादाय—उपयमनकुशान् दक्षिणहस्तेन आनीय