पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( २० )

द्वे राजन्यस्य । १-४-१०

राजन्यस्य—क्षत्रियस्य द्वे—क्षत्रियावैश्ये विवाह्ये भवतः ।

एका वैश्यस्य । १-४-११

वैश्यस्य—तृतीयवर्णस्य एका—वैश्यैव विवाह्या भवति । वर्णानुपूर्व्या ग्रहणात् व्युत्क्रमो निषिद्धः ।

सर्वेषां शूद्रामप्येके मन्त्रवर्जम् । १-४-१२

एके आचार्याः सर्वेषां—ब्राह्मणादीनां शूद्रामपि, मन्त्रवर्जं मन्त्ररहिततया विवाह्यां मन्यन्ते । शूद्रापरिणयनं भोगार्थं न तु धर्मार्थं प्रजार्थं वेति हरिहरः । रामा रमणायोपेयन्ते न धर्माय कृष्णजातीया इति निरुक्तकारयास्काचार्यवचनात् ।

अथैनां वासः परिधापयति—जरां गच्छ परिधत्स्व वासो भवाकृष्टीनामभिशस्तिपावा । शतं च जीव शरदः सुवर्चा रयिं च पुत्राननु संव्ययस्वायुष्मतीदंपरिधत्स्व वासः । १-४-१३

अथ—अग्निस्थापनानन्तरं वरः एनां विवाह्यां कन्यां वासः अहतं सदृशं वस्त्रं परिधापयति—परिहितं कारयति । वरः जरां गच्छेति मन्त्रं पठति, कन्या स्वयं परिधत्ते इति हरिहरः । पाकयज्ञेषु स्वयं यजमान एव कर्त्ता, न ऋत्विक् नान्यश्च प्रतिनिधिरिति स एव ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः त्रिष्टुप् तन्तुदेव्यः परिधापने) हे आयुष्मति कन्ये ! त्वं जरां गच्छ—मया सह वृद्धावस्थां यावत् जीव । वासः—वस्त्रं, परिधत्स्व परिधेहि । आकृष्टीनाम्—इत्यत्र प्रथमार्ये षष्ठी । तेन आकृष्टी— मनोहारिणी भव । अभिशस्तिपावा— अभिशस्तिः शयनं तत्र पावा—पवित्रा भव, शरदः शतं—वर्षाणि च जीव—जीविता भव । सुवर्चाः — शोभनकान्तियुक्ता, सती रयिं — धनं, पुत्रान्— तनयान् च अनुसंव्ययस्व—धारयस्व । इदं वासः परिधत्स्व ।