पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( २२ )

कन्यादानविधिः यथा—

वरगोत्रं समुच्चार्य्य प्रपितामहपूर्वकम् ।
नाम संकीर्त्तयेद् विद्वान् कन्यायाश्चैवमेव हि ॥

यथा— अमुकसगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुकशर्म्मणः प्रपौत्राय अमुकसगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुकशर्म्मणः पौत्राय अमुकसगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुक शर्म्मणः पुत्राय इति वरपक्षे ततः अमुकसगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुकशर्म्मणः प्रपौत्रीं अमुकसगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुकशर्म्मणः पौत्रीम् अमुकसगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुकशर्म्मणः पुत्रीम् इति वारत्रयमुच्चार्य्य अमुकसगोत्राय अमुकप्रवराय अमुकशर्म्मणे ब्राह्मणाय अथवा अमुकवर्मणे, अमुकगुप्ताय इति विशेषः, अमुकसगोत्राम् अमुकप्रवराम् अमुकनाम्नीमिमां कन्यां प्रजापतिदेवतां यथाशक्त्यलंकृतां पुराणोक्तकन्यादानफलकामो भार्यात्वेन तुभ्यमहं सम्प्रददे इति सकुशल जलेन कन्याहस्तं वरहस्ते दद्यात् । वरश्च 'द्यौस्त्वा ददातु पृथिवी त्वा प्रतिगृह्णातु' इति मन्त्रेण प्रतिगृह्णीयात् । ततः “कोदात्” इत्यादिकामस्तुति पठेत् ।

पित्रा प्रत्तामादाय गृहीत्वा निष्क्रामति—यदेषि मनसा दूरं दिशोऽनु पवमानो वा । हिरण्यपर्णो वैकर्णः स त्वा मन्मनसां करोत्वित्यसौ इति । १-४-१६

उक्तेन विधिना पित्रा—कन्यापित्रा कन्यादानाधिकारिणा प्रत्तां भार्यात्वेन प्रदत्तां कन्याम् आदाय—स्वीकृत्य गृहीत्वा—हस्तावच्छेदे धृत्वा अग्निसमीपं निष्क्रामति वरः "यदेषि" इत्यादि मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (आथर्वणः अनुष्टुप् पवमानः निष्क्रमणे)— हे कन्ये ! त्वं यत् मनसा पवमानः—पवनः, वा-इव दिशः—अनु—अनुलक्ष्यीकृत्य दूरं—दूरदेशम् एषि—गच्छसि, ततः दूरदेशगमनव्यापारात् पवमानः, स—हिरण्यपर्णः—सुवर्णपक्षः, वैकर्णः—विकर्णपुत्रः गरुडः त्वा—त्वां कन्यां मन्मनसां मद्गतचित्तां करोतु । अथवा वाशब्दः समुच्चयार्थः । तेन पवमानः गरुडश्चत्वा मन्मनसं करोतु इति ।