पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( २३ )

अथैनौ समीक्षयति—

१) “अघोरचक्षुरपतिघ्न्येधि शिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः ।
वीरसूर्देवकामा स्योना शन्नोभव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥

२) सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः ।
तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः ॥

३) सोमोऽददद् गन्धर्वाय गन्धर्वोऽदददग्नये ।
रयिं च पुत्रांश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥

४) सा नः पूषा शिवतमा मैरय सा न ऊरू उशती विहर ।
यस्यामुशन्तः प्रहराम शेपँ यस्या मुकामा बहवो निविष्ट्या ॥
इति १-४-१७

अथ—निष्क्रमणानन्तरं “परस्परं समीक्षेथाम्” इति प्रैषेण कन्यापिता एनौ—वधूवरौ समीक्षयति—समीक्षणं कारयति । तत्र समीक्षमाणो वरः “अघोरचक्षु”रित्यादिमन्त्रचतुष्टयं पठति ।

**मन्त्रार्थः (प्रजापतिः त्रिष्टुप्, कुमारी समीक्षणे)—**हे कन्ये ! त्वम् अघोरचक्षुः— न घोरे चक्षुषी यस्याः सा तथाविधा एधि—भव, । तथा अपतिघ्नी—न पतिघ्नी भव पुनश्च पशुभ्यः—गोमहिषादिगृहपालितपशुभ्यः शिवा—कल्याणकारिणी सुमनाः—शोभनं मनः यस्याः सा, शोभनमनस्का, सुवर्चाः—सु—शोभनं वर्चः कान्तिः यस्याः सा सुकान्तिरित्यर्थः, वीरसूः—वीरं पुत्रं प्रसूते इति वीरसूः—पुत्रवती, देवकामा—देवभक्ता स्योना—सुखिनो, पुनरपि नः—अस्माकं द्विपदे—मनुष्यवर्गाय, चतुष्पदे—पशुवर्गाय शं—सुखहेतु र्भव ।

(२) (प्रजापतिः अनुष्टुप्, कुमारी समीक्षणे) हे कन्ये ! त्वां—कन्यां सोमः—चन्द्रः, प्रथमः—आद्यः प्रथमपतित्वेनेत्यर्थः विविदे—लब्धवान् । ततः उत्तरः—परवर्त्ती गन्धर्वः,—देवताविशेषः विविदे,—लब्धवान् । ततः अग्निः प्रसिद्धः, स च तृतीयः पतिः त्वां विविदे, मनुष्यजाः—मनुष्यकुले जातः अहं तव चतुर्थः पतिः अस्मि ।