पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( २६ )

सर्वप्रायश्चित्तं च प्राजापत्यश्च सर्वप्रायश्चित्तप्राजापत्यौ । तयो अन्तरं—मध्यं सर्वप्रायश्चित्तप्राजापत्यान्तरम् । एतत्—स्थानं विवाहे—विवाहहोमकर्मणि, आवापस्थानम्—अन्यत्र विहितस्य जयादिहोमस्य कर्मान्तरप्रक्षेपः आवापः । तस्य आवापस्य स्थानमिदमिति भावः । यद्यपि आवापस्य आगन्तुकत्वेन अन्ते निवेशो युक्तस्तथापि अत्र तथा न भवति ।

राष्ट्रभृत इच्छन् जयाभ्यातानांश्च जानन् । १-५-७

इच्छन्—राष्ट्रभृतादीनां होमफलं कामयमानः, राष्ट्रभृतः—राष्ट्रभृत्संज्ञका आहुतीः जयाभ्यातानान्—जयाश्च अभ्यातानाश्च जयाभ्यातानाः तान् जयाभ्यातानान् च आवपेत् । अत्र प्रमाणमाह—

जानन् येन कर्मणेत्सेदिति वचनात् । १-५-८

येन—क्रियमाणेन कर्मणा ऋद्धिमित्सेत्—इच्छेत् तत्र जयान् जुहुयात् इति वचनात् जयाहोमेन समृद्धिर्भवतीति जानन् जयाहोमं कुर्यादिति शेषः । जयाहोममन्त्रानाह—

चित्तं च चित्तिश्चाकूतं चाकूतिश्च विज्ञातं च विज्ञातिश्च मनश्च शक्वरीश्च दर्शश्च पूर्णमासं च बृहच्च रथन्तरं च । प्रजापतिर्जयानन्द्राय वृष्णे प्रायच्छदुग्रः पृतनाजयेषु । तस्मै विशः समनमन्त सर्वाः स उग्रः स इ हव्यो बभूव स्वाहा इति । १-५-६

चित्तं च चित्तिश्चेत्यादीनि रथन्तरपर्य्यन्तानि न देवतापदानि अपितु मन्त्राः । अतएव यथाम्नाता एव होमे प्रयुज्यन्ते । ये तु चतुर्थ्यन्तानां तेषां प्रयोगमिच्छन्ति तदसङ्गतम् ।

प्रजापतिरित्यादिमन्त्रस्य अर्थः (परमेष्ठी, त्रिष्टुप्, इन्द्रः जयाहोमे)—प्रजापतिः—परमेश्वरः, जयान्—जयन्ति शत्रून् इति जयाः