पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( २७ )

तान् मन्त्रान्, वृष्णे—अभिमतवर्षरणशीलाय इन्द्राय प्रायच्छत्—ददौ । ततः स पृतनाज्येषु—शत्रुसैन्यजयकर्मणि उग्रः—प्रचण्डः वभूव इति शेषः । तस्मै—इन्द्राय सर्वाः विशः—प्रजाः समनमन्त—सम्यक् नेमुः । स—इन्द्रः इ—च, हव्यः—हवनीयः इज्यः वभूव । स्वाहा—तस्मै सुहुतमस्तु । एते चित्तादित्रयोदशमन्त्राः जयासंज्ञकाः ।
अथ अभ्यातानसंज्ञकान् मन्त्रानाह—

अग्निर्भूतानामधिपतिः स माऽवत्विन्द्रो ज्येष्ठानां, यमः पृथिव्या, वायुरन्तरिक्षस्य, सूर्य्योदिवश्चन्द्रमा नक्षत्राणां, बृहस्पतिर्ब्रह्मणो मित्रः सत्यानां, वरुणोऽपा ँ, समुद्रः स्रोत्याना-मन्नं साम्राज्यानामधिपति, तन्मावतु, सोम ओषधीना ँ, सविता प्रसवाना ँ, रुद्रः पशूनां, त्वष्टा रूपाणां, विष्णुः पर्वतानां,, मरुतो गणानामधिपतयस्ते माँवन्तु पितरः पितामहाः परेवरे तता-स्ततामहाः । इह मावन्त्वस्मिन् ब्रह्मरणमस्मिन् क्षत्रेऽस्यामाशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्या ँ स्वाहेति सर्व्वत्रानु-षजति । १-५-१०

अग्निर्भूतानामधिपतिरित्यादयः अष्टादश मन्त्रा अभ्यातान-संज्ञकाः । अग्निभूतानामित्यादि “सुगं नु पन्थामित्यन्ता द्वाविंशति-रभ्याताना इति कर्काचार्य्याः । अग्निभूतानामधिपतिरित्यादिषु अष्टादशसु मन्त्रेषु सर्वत्र समावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्या-माशिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन् कर्मण्यस्यां देवहूत्याँ स्वाहा इति वाक्यैकदेशं यथालिङ्गं यथावचनम् अनुषजति—संयुनक्ति ।

मन्त्रार्थः—अग्निः भूतानां स्थावरादीनाम् अधिपतिः—ईशः, स मा—माम् अवतु—रक्षतु क्व ? अस्मिन् ब्रह्मणि—ब्रह्मकर्मणि होमादौ, अस्मिन् क्षत्रे—क्षत्रियकर्मणि प्रजापालनादौ, अस्याम् आशिषि-