पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ६१ )

पूर्वः—पूर्वदिग्वर्त्ती ब्राह्मणः प्राण इति ब्रूयात् । दक्षिणः—दक्षिण- दिग्वर्त्ती ब्राह्मणः व्यान इति, अपरः—पश्चिमस्थः अपान इति, उदान— उत्तरस्थः समान इति, पञ्चमः—मध्यवर्त्ती उपरिष्टात् मध्यदेशम् अवेक्षमाणः ब्रूयात् ।

प्राणादीनां स्वरूपं यथा—कोष्ठस्थितो वायुः मुखनासिकाभ्यां निःसरन् प्राणः, पुनस्तेनैव मार्गेण अन्तः प्रविशन् अपानः । अतएव प्राणो रेचकः, अपानः पूरकः, तयोरधः—सन्धानं व्यानः कुम्भकरूपः ऊर्ध्वगतिरुदानः देहस्थितस्याशितपीतस्यान्नरसस्य सर्वाङ्गेषु समन- यनात् समानः । देवीभागवते च—७-३२-४० "हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः । कण्ठदेशेऽप्युदानः स्याद् व्यानः सर्वशरीरगः । इति

स्वयं वा कुर्यादनुपरिक्राममविद्यमानेषु । १-१६-१२

ब्राह्मणेषु अविद्यमानेषु—असत्सु, स्वयं—पिता वा अनुपरिक्रामं पूर्वादिकां दिशं परिक्रम्य परिक्रम्य अनुप्राणनं कुर्यात् । अस्मिन् पक्षे प्रैषाभावः ।

स यस्मिन् देशे जातो भवति तमभिमन्त्रयते वेद ते भूमि हृदयं दिवि चन्द्रमसि श्रितम् । वेदाहं तन्मां तद् विद्यात् पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतमिति १-१६-१३

स—शिशुः यस्मिन् देशे—यत्र जातो भवति—उत्पन्नः पतति, तं देशम् अभिमन्त्रयते, "वेद" ते इति मन्त्रेण—

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः अनुष्टुप् भूमिः, अभिमन्त्रणे)—हे भूमि कुमारजन्मप्रदेश ! ते—तव हृदयं — सारभूतं दिवि — स्वर्गलोके चन्द्रमसि—चन्द्रलोके श्रितं—वर्त्तमानम् अहं वेद—जानामि, तत्र—तव