पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ७७१ )

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः त्रिष्टुप् वाक् आज्यहोमे)—देवीं-देवसम्बन्धिनीं वाचं-वाणीं, देवाः-प्राणादिवायवः, अथवा देवीं-वाग्देवीं, देवा-ब्रह्मादयः, अजनयन्त- उत्पादितवन्तः । तां- वाणीं, विश्वरूपाः- नानारूपाः ऋषिमूनिबाह्मणादयः पशवः- जीवाः, वदन्ति- भाषन्ते । सा- प्रसिद्धा वाग्देवी, मन्द्रा हर्षविधायिनी, सुष्टुता- शोभनस्तुतियुक्ता सर्वप्रिया (वाक्पक्षे), धेनुपक्षे तु सुखसन्दोह्यत्वादिगुणयुक्ता, धेनुरिव-दोग्धी गौरिव, इषं- रसं क्षीरघृतादि, ऊर्जम्- अन्नं च दुहाना- प्रपूरयन्ती सती, नः- अस्मान्, उपैतु- आगच्छतु ।

द्वितीयमन्त्रो यथा ( प्रजापतिः अनुष्टुप् अन्नम् आज्यहोमे )—
वाजो॒नो अ॒द्य प्र॑सुवाति॒ दानं॒ वाजो॑ दे॒वाँ ऋ॒तुभि॑र्‍क॑ल्पयाति ।
वाजो॒ हि मा॒ सर्व॑वीरं॒ जजान॒ विश्वा॒ आशा॒ वाजप॑तिर्जयेयं॒ स्वाहा॑ ।

स्थालीपाकस्य जुहोति—

घ्राणेनान्नमशीय स्वाहाऽऽपानेन गन्धानशीय स्वाहा
चक्षुषा रूपाण्यशीय स्वाहा, श्रोत्रेण यशोऽशीय स्वाहेति ।
( १-१६-३ )

स्थालीपाकस्य-चरोः, अत्र अवयवलक्षणा षष्ठी । जुहोति—
प्राणेनान्नमशीय स्वाहेत्यादिभिश्चतुर्भिर्मन्त्रैः ।

मन्त्रार्थः— मुखनासिकाभ्यां निःसरन् वायुः प्राणः । तेन अन्नम्-अदनीयम्, अशीय-प्राप्नुयां लभेयम् । मुखनासिकाभ्याम् अन्तः प्रविशन् वायुः अपानः । तेन अपानेन गन्धान्-परिमलान् अशीय-प्राप्नुयाम् । चक्षुषा रूपाणि, श्रोत्रेण यशः-प्रशंसावचनम् अशीय “एतेन मम सर्वाणि इन्द्रियाणि अनुपहतबलानि सन्तु इति प्रार्थना ।

प्राशनान्ते सर्वानूत्सान्त्सर्वमन्नमेकतोद्धृत्याऽथैनं
प्राशयेत् तूष्णी ॐ हन्तेति वा, हन्तकारं मनुष्या इति श्रुतेः ।
१-१६-४