पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

( ७६ )

मन्त्रेण” अत्र गोदानपदेन स्वपतः जनस्य यः शिरोभागः भूमौ स्थाप्यते स उच्यते । गवि भूमौ दोयते इति गोदानमिति विग्रहः । तेन शिरसः पार्श्वत्रयं गोदानपदवाच्यम् ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः गायत्री आपः क्लेदने;— हे कुमार ! सवित्रा सूर्येण, प्रसूताः—उत्पादिताः देव्याः—दिविभवाः, आपः—जलानि, ते— तव, तनू—शरीरं चूडालक्षणावयवं दीर्घायुत्वाय—दीर्घजीवनलाभाय, वर्चसे—तेजोलाभाय च उदन्तु—क्लेदयन्तु ।

त्रेण्या शलल्या विनीय त्रीणि कुशतरुणान्यन्त- र्दधाति “ओषध इति । २-१-१०

त्रेण्या— त्रिषु स्थानेषु श्वेता त्रेणी तया, शलल्या-शल्यकाख्यपक्ष- कण्टकेन, विनीय—पृथक्कृत्य, पूर्वदिवसाधिवासितायाः केशलतिकायाः अन्तः-मध्ये कुशतरुणानि—दर्भपत्राणि दधाति- धारयति “ओषधे त्रायस्व इति मन्त्रेण”। सम्पूर्णः मन्त्रः—ओषधे त्रायस्व स्वधिते मैनँ हिँसीः

शिवोनामेति लोहक्षुरमादाय निवर्त्तयामीति प्रवपति । २-१-११

शिवोनामेति—शिवोनामासीत्यादिमन्त्रेण, लोहक्षुरं—ताम्रपरिष्कृतं लोहनिर्मितं क्षुरम् आदाय—गृहीत्वा, दक्षिणकरेण निवर्त्तयामीति— निवर्त्तयाम्यायुषे इत्यादिमन्त्रेण, प्रवपति—कुशतरुणमध्ये निदधाति ।

मन्त्रयोः संपूर्णः पाठः— (१) शिवो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः । (शु.य. ३/६३) (२) निवर्त्तयाम्यायुषेऽन्नाद्याय प्रजननाय रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय । (शु.य. ३/६३)

येनावपत् सविता क्षुरेण सोमस्य राज्ञो वरुणस्य विद्वान् । तेन ब्रह्माणो वपतेदमस्यायुष्यञ्जरदष्टिर्यथासदिति सकेशानि प्रच्छिद्यानडुहे गोमयपिण्डे प्रास्यत्युत्तरतो ध्रियमाणे । २-१-१२