परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

७२ परिभाषेन्दुशेखरः [ १ प्रकरणे - समावेश एव, न बाध्यबाधकभावो विरोधाभावात् । नाप्येतयोरङ्गाङ्गि- भावः ; उभयोरपि परार्थत्वेन तदयोगात् । 'अनेकाल् शिति'ति सूत्रे सर्वश्चैतत्परिभाषाबोधित एव गृह्यते । यत्तु 'आदेः परस्य', 'अलोऽन्त्यस्ये'त्येतावेव तद्बाधकाविति । तन्न ; 'उदस्थादि'ति सूत्रविषयेऽस्याः 'पादः पदिति सूत्रे भाष्ये सञ्चा- रितत्वात् । नाप्येतयोरियं बाधिका, एतयोर्निर्विषयत्वप्रसङ्गादिति 'तिर्विश- तेरि'ति सूत्रे कैयटः । अकज्विषये नायं न्यायः ; स्थानिवद्भावेनेव तन्मध्यपतितन्यायेन तद्बुद्धयैव कार्यजननात् । 'निर्दिश्यमानान्त्यंस्याल् आदेश' इत्याद्यर्थबोधनाद् अस्याश्च 'निर्दिश्यमानावयवस्यादेशा भवन्ती'त्यर्थादुभयोर्विरोधाभावः स्पष्ट एवेति भावः । नन्वनयोरङ्गाङ्गिभावेन यत्र अलोन्त्यसूत्रप्रवृत्तिस्तत्रैव एतत्परिभाषाप्रवृत्त्यापत्तिरत आह-नाप्येतयोरिति । परार्थ- त्वेनेति । 'गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्त्वादि'ति न्यायादिति भावः । अविरोधमेव विशदयति-अनेकालिति । तन्नेति । अनयोर्थे एव निर्दिश्यमानत्वस्य प्रवेशेनाविरोधादिति भावः । उद- स्थादिति सूत्रविषय इति । 'उदस्थादि'ति लक्ष्ये 'उदस्थास्तम्भो'रिति सूत्रविषय इत्यर्थः । नायं न्याय इति । व्यावर्तकं इति शेषः । तथा च शास्त्रान्तरपदेन तन्मध्यपतित- न्यायातिरिक्तं शास्त्रं गृह्यते । यद्वा-तन्मध्यपतितन्यायेनाकज्विशिष्टे एव शाब्द- विषयतायाः पर्याप्तित्वबोधनेन तत्र निर्दिश्यमानत्वसत्त्वादिति भावः । अत एव 'अना- प्यक' इति सूत्रे'अक' इति चरितार्थम् । त्रिपथगाकारास्तु-साकच्कानपहारकादेशविषय एवायं न्यायो न प्रवर्तते, साकच्कापहारकादेशविषये तु प्रवर्तत एवेत्यर्थः । अत एव "भिन्धकी'त्यत्राकचि कृते धित्वं न प्राप्नोति निर्दिश्यमानत्वाभावादि"ति भाष्यं सङ्गच्छते ; सामान्यत एवाकज्- विषये एतदप्रवृत्तावनया वारणासम्भवाद्भाष्यमसङ्गतिः स्पष्टैव । अत एव 'सर्वकदे'- त्यत्र सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दीत्यनेन साकच्कापहारकसादेशो नेत्याहुः । तदपरे न सहन्ते ; तन्निष्ठोद्देश्यता निरूपितविधेयताश्रयतन्मध्यपतितस्यैव तद्ग्रहणेन ग्रहणं न तु तन्मध्यपतितत्वमात्रेण ; अन्यथा 'जनं रातीति जनरे'त्यत्र नशब्दस्य 'जरा' इत्येतदक्षरद्वयमध्यपातित्वेन जराशब्दग्रहणेन ग्रहणापत्तौ जरसादेशापत्तेः । अत एव 'अन्तात्यन्ते'ति सूत्रेऽत्यन्तग्रहणं चरितार्थम् ; अन्यथाऽन्तग्रहणेन तन्मध्यपतितन्यायेन तदपरे न सहन्त इति । 'असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः' इति न्यायेन साकच्कापहारके तदनपहारके च सामान्यत एव निर्दिश्यमानत्वमस्तीति वादिन इत्यर्थः ।